Ameerikaan, biyya ani keessatti dhaladhe, holqa hattootaa, addunyaa jalaa qotame, lafa onaatti kiyyoon diriirfame kan bineensonni gocha idilee hunda keessatti eegan taateetti. Bituun, gurguruun, oofuun, cuqaasuun, liqeeffachuun, maallaqa galchuun, paarkii gochuun—eeyyee, amantii keessatti illee hirmaachuun—dirqama biraa sakatta’ee cufu dhokfachuu danda’a. Kun aadaa riphee eeguuti, dinagdee gaadduutti ciisuu kan ummata akka loonitti ilaalamu irratti ijaarame dha.

Gabaa beeksisuun mootummaa amansiisuu qofa miti; waraana sammuu ti. Ijaarsi filannoo, haala dhiheessuu, fi daldalli hubannoo qorannoodhaan baratamu, fooyya’u, mootummaa irratti bobbaafamu. Qorannoon 2026 waan warri qaroo duraan beekan mirkaneessa: fayyadamaan jijjiirama gatii caalaa jijjiirama hamma ykn qulqullinaatti salphaatti hubata. Beekumsi sun meeshaa waraanaa taasifama. Dhaloonni kun waa’ee “kaappitaalizimii sadarkaa dhumaa” baay’ee dubbata. Ani yeroo kaappitaalizimii sadarkaa dhumaa yaadu, wantoota akka moodeelota daldalaa haaraa abbootii kaappitaalaa invastimantii ykn karoora siyaasotaa kan morkattoota balleessuuf qofa biliyoonaawwan baasuu danda’an yaada. Maallaqni mataan isaa meeshaa waraanaa taasifama. Dhugaan isaa, sadarkaa dhiiga dhangala’uu fi malaammaltummaa murtaa’e argatta; kunis biyyoota namoonni morkattoota balleessuuf biliyoonaawwan gubuu hin dandeenye keessatti hin argamu. Biliyoonaawwan si oomisha daldalaa taasisuuf, akka qabamtu, bitamtuu fi gurguramtuuf baasaman. Odeeffannoo dhuunfaa kee keessaa hammam jechuun dura miidiyaa hawaasaatiin daldalame?
Tethering jechuun, ani yeroo mana dhabee hotspot fayyadamuuf karoora dhiyeessitoota eSIM irratti kana irratti hirkadhee argadhetti, fakkeenya barnoota keessaa kan shira tasaa ti: karoorri sun akka daataa fayyadamuu dandeessisuutti gurgurama, maamilaan kaffala; sana booda yeroo walitti hidhamiinsi qoodamu qofa dhiyeessitaan callisee hamma isaa hir’isee faayidaa dhabsiisa. Barreeffamni xixiqqaan ykn imaammanni “fayyadama madaalawaa” jechuun kiyyoo maallaqni duraan fudhatamee booda qofa citu dha. Yogurtii kooppii tokko illee of hin xiqqeessin bituu hin dandeessu—“mi’awwan dabalataaf iddoo qaba” jechuun amma akka amala gaariitti maxxanfama, akka waan xiqqoo siif kennuun arjummaa ta’eetti. Hattoon xinnaan hin hubatamu; ta’us, hattoota xixiqqoo akkasiitiin sabni guutuun ijaarama. Bakka tokko keessatti safartuun injifannoo jechuun qofa kana ta’e: hammam keessaa baasuun danda’ama, eenyu diduu hin dandeenye irratti baasii meeqaatiin.
Warra Laafaa Jechoota Isaan Gonkumaa To’achuu Hin Dandeenyeen Hidhuu
Gareen dureeyyii, kan of isaanii “addunyaa maallaqaa” jedhu, sirna seeraa hamma isaanii keessatti mootummaa isaanii eeguuf jechuun yeroo hunda saba hafee guutuu booji’amee akka tursuuf sirna seeraa sadarkaa hin mootummaa ijaareera. Liqiin sansalataa dha. Bilisummaan jechuun jecha amma iyyuu dubbatamu dha; garuu namni idileen guyyaa guyyaan walitti dhufeenya seeraa dirqisiisaa dhibbaan lakkaa’amu keessa darba; qalama osoo hin kaasin yeroo baay’ee kiyyoo waliigaltee haaraa keessa seena. Qorannoon Carnegie Mellon kan 2008, imaammata dhuunfaa fayyadamaan interneetii Ameerikaa tokko qunnamu hunda dubbisuun waggaatti sa’aatii 244 akka fudhatu shallage—guyyaa hojii hundaa keessaa daqiiqaa afurtama jechuun dha. Kun waggaa digdama jechuun guutuu dura ture. Bara 2024tti, imaammanni dhuunfaa giddu-galeessaa waltajjiiwwan guguddoo irratti jecha 4,150 gahe; kunis dheerina waggaa kudhan dura ture keessaa jechuun dachaa lama jechuun dha. Daangaan ittisaa bal’ata. Qorri gadi fagaata.
Kan caalaa hamaan immoo waliigaltee naannoo haaraa dha: eeyyamni amma mallattoodhaan hin kennamu, argama qofaatiin kennama. Qorannoon Pew kan 2023, Ameerikaanota keessaa dhibbeentaan 56 jechuun yeroo hunda jechuun “waliigaleera” jedhu osoo hin dubbisin akka cuqaasan argate. Bituu, konkolaachisuu, cuqaasuu, liqeeffachuu, hojjechuu, baankii fayyadamuu, tajaajila fayyaa barbaaduu—ilmaanii seenuu ykn achuma jiraachuu qofa illee—dadhabbiidhaan waliigaltee irraa fudhata. Qorannoon tokko tajaajiloota dijitaalaa guguddoo torbaatama irratti gaggeeffame, sanadoonni AT&T qofti jecha 383,000 jechuun tilmaamaan akka qaban argate. Kun daldala miti. Kun sirna warri jabaan warra laafaa jechoota warri laafaan gonkumaa to’achuu hin dandeenyeen itti hidhan jechuun qophaa’e dha.
Namoonni lama waliigaltee fuula 40 qabu tokko akka walitti dhufan haa yaadnu. Namni maallaqa qabu wantoota danqaa walxaxiinsa seeraa ce’uuf isa dandeessisan bituu danda’a:
- abukaatota waliigalteewwan fuula 100 qaban dubbisan
- herregdoota bu’aa gibiraa dhokataa argan
- gorsitoota maallaqaa dirqama yeroo dheeraa madaalan
- hojjettoota seera kabachiisummaa seerota jijjiiraman hordofan
- mari’attoota haala gama tokko qofaaf mijataa ta’e jijjiiran
- sooftiweerota waliigalteewwanii fi haaromsa isaanii hordofan
- yeroo waan hunda dhugumaan dubbisuuf jedhu
Namni hiyyeessi tajaajila tokko battalumatti barbaaduu danda’a, wantoota kana keessaa tokko illee bituu hin danda’u. Kutaan hawaasaa hundi akka seeraatti “filachuu” danda’u, garuu baasiin filannoo sana hubachuu baay’ee wal hin qixxaanne.
Kana irratti mala callisaa liqii, soba seeraa kan korporeeshinoota akka namootaatti ilaalu, fi fedhii namaa hunda gara madda galiitti jijjiiruu yeroo hunda itti fufu dabali. Hiyyeeyyiin daakamu, giddugaleessi dhiigni isaanii xuuxama, dureeyyiin ni eeggamu; maqaan bilisummaa immoo qophii sana hunda irratti waamama. Isaan kakuuwwan namni idilee akka hubatu gonkumaa hin yaadne ni baay’isu; boojisummaa irraa dhalate sana immoo bilisummaa jedhu.
Kiyyoo Ijoollummaa Irraa Kaasee Qophaa’e
Kiwoota sana argachuuf baay’ee barbaaduun si hin barbaachisu; isaanis ijoollummaa irraa kaasee miilla keenya jala kaa’amu. Umurii waggaa kudha jahaatti illee, sochii qaamaa qofaaf jechuun mana jimnaastikii naannoo tokkootti makame. Yeroo kaffaluu dadhabetti, akka hin haqne natti himan—kaffaluu itti fufuu yookaan adabbii guddaa fudhachuu qaba jedhu. Waliigalteewwan seeraan daa’imman irratti dirqisiisuu akka hin dandeenye yeroon argee kana isaanitti hime qofa, battalumatti waraqaa sana fuula koo duratti cicciran. Akkuma waggaa kudha saddeet guuttu, mootummaa guutuun kiwoota kanaa si eeggata. Yeroo jalqabaaf kophaa koo ba’ee, Koloraadoo keessatti daldala bakkeewwan iskii qorachuuf abdii qabu irraa jalqabee, kolleejjii bitaa fagoo keessatti digirii tokkoof liqii walitti qabachuutti, eebbifamee booda dhaabbata hunda irraa hojii dhabuu sababiin isaas isaan bitaa fagoo waan turaniif, seenaa hojii koo keessatti hojiin fedhii irratti hundaa’e hedduun haala ta’een na irratti hojjechuutti, daldaltoonni Bosona Biyyoolessaa, Gumuruukaa fi To’annoo Daangaa Ameerikaa, waajjiraalee magaalaa fi kaawuntii, akkasumas seerota mootummaa fi naannoo hafan irraa barbadaa’uutti, dallaan sun ol dheeraa ture. Waajjirri Hojii Dhabdummaa illee kiwoota nama qabaniin guutame ture. Akka makaanika moobaayilaa ofii kootiin hojjedhuutti yeroo rakkoo COVID keessatti ulaagaa guute jechuun ana bilbilanii natti himan, waggaa tokkoo ol, jechuunis waggaa lama jechuun jechuun hojii dhabee waanan tureef faayidaa doolaara kuma kudhan naannoo naaf kennan; waggaa lama jechuun jechuun booda garuu waan hundumaa guutummaatti akka deebisu na gaafatan, sababni isaanii “waan hunda sirriitti qindeessinee hin turre, dhimma dhuunfaa ilaaluus hin dandeenye” jedhu ture. Dogoggora isaanii ofii isaanii haqachuuf yaalii salphaa, namoonni harka kennanii maallaqa isaanii keessaa muraasa deebisanii akka kaffalan abdachuun godhan. Ani ol iyyadhe jechuun mo’e, garuu osoo na irratti gadi bu’uun, na miidhuun, fi haala haqa qabeessa hin taaneen na salphisaa turanii booda; ammas doolaara $1800 isaanii deebisee akka kaffalu murtaa’e. Akka yakkaamaa murtii haqaa hin qabneetti murtaa’e. Gabaabumatti jechuun, hin kaffalle.
Waggoota ani mana jimnaastikii olka’insaa fi fiitnessii akkasumas daldaloota biroo jalqabuuf yaale keessatti, wanta keessa seenaa jiru osoo hin hubatin kallattiidhaan keessa seenee bishaan marsaa sanaa ce’uuf yaale (seenaa jireenyaa koo armaan gadi ilaali). Waggoota torba of eeggannoo fi dadhabbii guddaan booda, bu’uura maamiltootaa fi kilabii namoota fedhii qaban 1,200 ol guddisee ijaareyyuu, misoomsitoota qabeenya mootummaa daldalaa, seerota zooningii, waraqaa mootummaa saamtuu, “kaffaltii” mootummaa (fakkeenyaaf kaffaltii dhiibbaa tiraafikaa $700,000) fi baasii qabeenya mootummaa irraa guutummaatti barbadaa’e. Sirni sun daldala guddisuuf hin ijaaramne; kaappitaala duraan achi ture eeguuf ijaarame.

Magaalaa keessa deemuun illee amma baafata dhokataa ta’e keessaa hojii argachuun ta’eera. Akkuma konkolaachiftoonni hubannoo hin qabne hedduun argan, kompaniileen akka Metropolis jedhu yeroo qofa gara garaajii isaanii keessaa tokkootti konkolaataa ooftee seentu sana “waliigaltee si waliin godhu.” Danqaa, maashinii kaffaltii, ykn akeekkachiisa xiqqaa malee, kaameraaleen AI isaanii odeeffannoo dhuunfaa kee si gaadiddaan qabatu. Tesla chaarjarii fayyadamuuf qofa isaan irraa yeroo hedduu saamame; Tesla ani korporeeshinii baaftuu biraa, Hertz, irraa kireeffadhe sana chaarjii godhuuf, akka ani korporeeshinii baaftuu biraa ammoo, Uber, irratti mindaa xiqqaaf hojjedhuuf. Doolaara dhibba hedduu irraa, nama itti dubbadhu tokko malee, na qulqulleessan. Akeekkachiisa, adeemsa seeraa haqaa, ykn araara malee adabbii ofumaan raawwatamu. Wanti hundis immoo akka seera qabeessa ta’etti mul’ata; koodii QR keessatti dhokfamee, kan yeroo ammaa barruu xiqqaa dubbisuun hin danda’amne bakka bu’u.
Mitzrayyim, Marfama Dachaa

“Waaqayyootti Amanna” jedhu maallaqa nu hidhu sana irratti maxxanfameera. Akkuma ta’utti, waaqni kun naannoo ofii isaa marsaa bishaanii ijaaree, gamoo ilkaan marfilee olka’iinsa hin geenye qabu ijaare. Kitaaba Ba’uu keessatti, Fara’oon tarsiimoo herregame jechuun sodaa siyaasaa, hojii humnaa suuta suutaan saamuu, fi jeequmsa mootummaa eeyyameen geggeeffamuun Ibroota garboomse. Gibxi mootummaa miidhaa geessisu, falfaltoonni amantii gurguran qabu ture.
Wanti kun siif baramaa dha? Ameerikaan waan seenaa sun akeekkachiise hunda raawwatti. Isheen hooggantoota hojii, warra hojjetaa dhoqqee keessa hojjetanii mootummaa sanaaf xuubii ijaaran rukutan, waaqa nama irraa mootummaa isaa balleessuufi oftuulu sanaaf jilbeenfatan guuttee qabdi. Maqaan Gibxi afaan Ibraayisummaa keessatti, Mitzrayyim, “Marfama Dachaa” ykn “Cinqii Dachaa” jechuun hiikama. Isheen fuulduraa fi duubaan si marsiti: darbiin si irratti fayyadama, egereen immoo si gubbaa ijaarama; lubbuu kee keessaa copha jireenyaa hunda cuunfitee, pirezidaantoonni fi siyaasdonni ishee immoo harka isaanii bitaatiin isheedhaan kakachuu itti fufu.
Sabni Kiristaanaa? Wanti Ameerikaan hojjettu kun, Kiristaanummaan waggoota kuma lamaf hojjachaa ture. “Mootummaan Waaqayyoo” addunyaa guutuu, sirna kana diiguun irra, fayyadamaa isaa isa guddaa ta’ee hojjechuun isaan sirna Haadis kana keessatti hirmaattota keessaa isa hunda caalaa taasisa. Kiristaanonni addunyaa guutuu waggaatti tilmaamaan tiriliyoona doolaara 70 argatu, dinagdee Ameerikaatti waggaatti tiriliyoona doolaara 1 ol gumaachu, qabeenyaa fi lafa tiriliyoona hedduu qabaatu, akkasumas “dhiibbaa halloo” kan netwoorkii nageenya hawaasummaa fi tajaajila fedhii irraa ka’uun mootummaa irraa biliyoona hedduu qusatu. Sagaagalummaa walgitaa hin qabne.
Kiristaanonni addunyaa guutuu qabeenya dhuunfaa keessaa qooda guddaa qabu; qabeenya dhuunfaa tilmaamaan tiriliyoona doolaara 180–250 to’atu. Kiristaanonni addunyaa akka dinagdee mootummaa mootummaa of danda’e tokkootti ilaalaman, GDP isaanii kan Ameerikaa fi Chaayinaa walitti makamanii caalaa tilmaamaan 40% guddaa ta’a ture. Waa’ee kontiraaktii naannoo, baasii hubannoo, sirna warra dadhabaa jechoota warri dadhabaan matumaa hubachuu hin dandeenyeen hidhuuf qophaa’e, ba’aa namoota baachuun itti ulfaate irra kaa’uu, garuu quba tokko illee isaanii kaasuu dhiisuu, fi bu’aa hamaa kan nama erga gowwoomfamee seeneen booda qofa argatu jechuun…

Sadarkaa Isa Gadi Aanaa
Nyaachuuf qofa Upwork irratti akka sagantaa “quant” ta’een hojii bilisaa argachuuf yaale, garuu bakka namoonni gatii gadi buusuuf wal dorgoman (fkn. Downwork) keessatti, bakka namoonni Wall Street irraa yeroo muraasaaf dhufan humna hojii gatii jabaataa hin qabne qacaranii, profaayilota jalqabaa miidhan, adabbii malee kaffaltii immoo dhowwatan, argadhe. Hojii kootiin kuma hedduu dhabee. Uberf torbanitti sa’aatii 85 konkolaachaa, maallaqa qusachuuf konkolaataa keessa rafuuf yaale, garuu sirni kun akka maashinii sloti kaasiinoo sobaan qindaa’ee argadhe. Konkolaachistonni gatiiwwan mindaa hiyyummaa ta’an diduun, isa kaffaltii gaarii qabu argachuuf abdiidhaan, hanga dadhabbiin dhufee algoriizimiin injifatutti waraana sammuu kan obsaan fixu keessa dirqamaan galfamu.
Sagantaan Hertz rideshare (baasii xuuxuu) illee hin fooyyofne; Tesla miilii 196,000 deemte, sirna mul’ata nageenyaa cabe qabdu naaf kireesse. Isaan baasii kireeffannaa irraa gatii guutuu ishee duraan baasanii turan; ta’us ishee gurguruu didan, nageenya isaanii miidhuu irratti konkolaachiftoota rakkatan irraa xuuxuu filatan.
Yoo imaltoonni kee akka Naashviil keessatti keessummeessitoota ta’an, lubbuun turuun kun xiqqoo ni danda’ama; garuu Bahaa keessatti, dirree miinii diinummaa, tolliin guutame, kaameraa AI tiin adamsamaa ta’e, namni siif gorsa hin kennine, saffisaan sadarkaa gadi siif kennu—Jersey, Filadelfiyaa, Baaltimor, DC, hunda yaale. Waan ani achitti arge abdii tarkaanfataa “garaagarummaan keenya humna keenya” jedhu osoo hin taane, araarsummaa hubannoo haala cynicism qabu ture: sooressonni hojjettoota rakkatan baay’inaan galchanii bor isaanii doolaara sa’aatii tokkoof $6tti gurguruuf qophaa’an. Wal-makuu aadaa, duudhaa, afaanii, ykn ilaalcha addunyaa homaa hin argine; dorgommii sanyii guddaa immoo arge. Kun garee hojjetaa ciccitee haftee irratti akka dorgomu taasisa; qawwee naannoo gamoowwan sooressotaas bal’isa. Kun yeroo namummaan sadarkaa isaa gaarii irra jiru dhaa?
Waadaa Intarneetii

Yeroon Ameerikaan wantoota addunyaa ol kaasaniif ergtu ture: ibsaa elektirikii, xiyyaara, fi namni qajeelaan hojii qajeelaadhaan ol jedhu jedhu abdiin. Amma maal ergiti? Ergaan ishee inni guddaan piraatfoormiiwwan ishee, fiidiiwwan ishee fi bashannana ishee dha; waan isaan keessa darbee gara saba hundumaatti yaa’u immoo aarii, qoqqoodinsa, qabamummaa, jeequmsa, saalqunnamtiitti jajjabeessuu, shira dhoksaa, dogoggora amantii, manca’uu fi fayyadamummaa dha—ilaalcha hunda, cuqaasa hunda fi sa’aatii dammaqina hunda irraa walitti qabamee, sana booda akka waadaa intarneetiitti addunyaatti deebisee gurgurama. Bilisummaa yaada ibsachuu, uummata caalaatti odeeffannoo qabu, hawaasa addunyaa, carraa hundumaaf, dimokraasii jabaataa: golgaa duuba deebisi, duuba isaa immoo maashiniin suukanneessaan ija fi sammuu kee haamu dhaabbata. Dureeyyii fi warri aangoo qaban maashinii kana qofa obsan miti; isaan ijaaru. Akkasumas saffisa akkasii jechuun namni tokko illee gonkumaa isa waliin gahuu hin dandeenyeen ijaaru. Aariin midhaan biyya kun yeroo kamiyyuu biqilchite keessaa isa bu’aa guddaa qabu waan ta’eef, wanta qoqqoodinsa fidu hunda irratti yeroo hunda boba’aa naqatu; uummanni walitti morma isaanii qabate immoo warra boba’aa qabsiisan ilaaluuf ol hin jedhu. Isaan maallaqa harkatti qabatanii tarree duraa taa’u; (garee isaanii) harka rukutu.
Namni gadii isaa irratti hin argamne, ulfaatina caccabsaa hawaasa kanaa muraasni qofa hubata. Dinagdeen fi hawaasni Ameerikaa boolla daaraa dha; seerri isaa salphaa dha: yoo sadarkaa isa keessaa ba’uuf nama tokko quba isaa hin ejjenne, sirni guutuun gammachuudhaan kan kee irra ni ejjeta.
Kana hundumaa jechuunis, yeroo xiqqoo tarkaanfachuuf yeroo na dhiphisu guddaa fudhatu illee, ammas hiikaa jira. Yohaannis kophaa isaa odola tokko irratti qabamee, ari’atamee, akka xurii gatameetti ilaalame, amma iyyuu hojii guddaa tokko barreessuuf karaa argata.