Kuhusu Mradi wa Tafsiri ya Biblia HalisiEnglish · አማርኛ · العربية · বাংলা · Čeština · Deutsch · Ελληνικά · Español · فارسی · Français · Hausa · עברית · हिन्दी · Hrvatski · Magyar · Bahasa Indonesia · Igbo · Italiano · 日本語 · 한국어 · मराठी · Nederlands · Afaan Oromoo · ਪੰਜਾਬੀ · Polski · Português · Română · Русский · Српски · Svenska · Kiswahili · தமிழ் · ไทย · Türkçe · Українська · اردو · Tiếng Việt · Yorùbá · 中文

Lugha ya Yule wa Milele

Ikiwa kungekuwepo “lugha ya milele” ya “yule wa milele,” je, ingewahi kubadilika? Ingefanyaje kazi? Ni nini kingeunda “wakati wa milele”? RBT inaielewa lugha ya Kiebrania cha Kale kama lugha inayovuka fahamu na akili ya kawaida ya binadamu, ikitofautiana na lugha za kawaida zilizofungwa na vikwazo vya wakati na mahali. Tofauti na lugha nyingine za kale zilizofifia, “lugha ya mbinguni” ya Kiebrania kwa namna fulani inadumu kwa nguvu. Iliundwa kwa makusudi kwa namna ya kielelezo chenye kipengele cha milele, ili kutumika kama daraja la mawasiliano “kati ya mbingu na dunia,” ikiitenga na kanuni za kiisimu za mawasiliano ya binadamu kwa binadamu, yanayotegemea wakati na mahali. Sababu ambayo Manabii wa Kiebrania walitumia mfumo wa vipengele katika uandishi haikuwa kwa sababu hawakuelewa tofauti kati ya “zamani, sasa, na baadaye” bali kwa sababu katika mawazo yao hakukuwa na zamani, sasa, wala baadaye. Lugha nyingine za wakati huo zilitumia maana ya wakati kama vile Kiakadi, Kimisri (cha kati na cha baadaye), na Kigiriki. Hizi zote zilielekezwa kwenye nyakati za chronos, huku Kiaramu pia kikielekea zaidi kwenye matumizi yanayotegemea wakati. Hata Kisanskriti (cha Kiveda) kilikuwa na mfumo unaotegemea wakati. Kichina cha Kale huenda ndicho mfano wa karibu zaidi na Kiebrania cha Kale kwa kuwa hakikuwa na unyambulishaji wa nyakati. Kiebrania na Kichina vyote vinamhitaji mfasiri “kuweka mahali” tendo ndani ya fremu pana ya kiulimwengu au ya masimulizi, badala ya kuoanisha tu maumbo ya vitenzi na mpangilio wa matukio wa mstari. Hii inamaanisha lugha zote mbili hulazimisha mtazamo usio wa mstari wa wakati kwa watumiaji wake. Hata hivyo, Kiebrania cha kale bado kinasimama pekee katika matumizi yake.

Katika Kiebrania cha Kibiblia, urejeaji umefumwa kwa kina katika sarufi. Wayyiqtol huendesha simulizi katika mnyororo usio na mwisho. Usemi wa kinabii hutumia ulinganifu + kipengele kukunja matukio yarudiane. Matokeo: matini huzalisha wakati wa urejeaji (mzunguko ambamo baadaye huanguka katika sasa/zamani). Katika Kichina cha Kale, urejeaji hutumika kwa sehemu tu. Sintaksia ni parataktiki (vishazi vimepangwa kando kwa kando). Alama za vipengele (zhe, le, guo) huashiria mchakato/ukamilifu/uzoefu. Lakini hizi haziundi urejeaji uleule wa kinabii. Ni za kimaelezo badala ya za ufunuo.

• Mtazamo wa dunia wa Kiebrania: Lugha = tukio. Tamko lenyewe hutimiza historia (mfano wayyiqtol = “na ikawa”). Hili hualika ontolojia ya urejeaji: kila kutamkwa upya kwa unabii huamsha tena tukio.

• Mtazamo wa dunia wa Kichina: Lugha = kanuni ya upangaji (ibada, uwiano, mizani ya ulimwengu). Mifumo ya Daoisti na Konfusiani inasisitiza mizani ya mzunguko, si unabii wa urejeaji.

Kwa hiyo, hakuna “manabii wa Kichina” katika maana ya Kiebrania. Badala yake kuna wahenga (Confucius, Laozi) wanaonena kwa misemo mifupi na ufahamu wa mzunguko wa kiulimwengu. Usemi wao unakusudia kuimarisha mpangilio wa ulimwengu badala ya kuvunja wakati kwa kuingilia kwa kimungu.

Hili ni muhimu: urejeaji wa kipengele wa Kiebrania huwa wa kieskatolojia (baadaye ikivunja na kuingia). Urejeaji wa kipengele wa Kichina huwa wa kiulimwengu (ukiimarisha mzunguko). Yote haya ni kusema kwamba Kiebrania cha Kale, kwa kila kipimo linganishi, kimeundwa kipekee miongoni mwa lugha za kale za dunia. Kinaonyesha sifa zinazoonekana kana kwamba zilibuniwa kwa ajili ya urejeaji na wakati wa kinabii badala ya mkengeuko wa kawaida wa mageuzi ya lugha ya binadamu. Lugha nyingi hubadilika kupitia mmomonyoko wa kifonetiki, ulinganisho, pragmatiki, ukopaji, uchanganyaji, na kadhalika. Kiakadi, Kiugariti, Kigiriki, Kimisri, na Kichina vyote vinaonyesha njia za kawaida: ugumu hutokea, lakini ni wa kubahatisha, wa kuongezeka, na usio na mpangilio. Kiebrania, kinyume chake, kinaonekana zaidi kama mfumo ulioundwa wa viendeshi vya kisababishi-kimofolojia. Binyanim hutenda kama kazi kwenye mizizi (Qal → Niphal → Piel → Pual → Hiphil → Hophal → Hithpael). Hii ni ya kimfumo na ya urejeaji, karibu kama aljebra. Lugha nyingine za Kisemiti huiga sehemu zake (Kiakadi kina mizizi ya D, Š, N), lakini si kwa ulinganifu au ukamilifu kama huu. Cha kuvutia zaidi, viunganishi vya waw-consecutive huunda urejeaji usio na kikomo wa masimulizi. Hakuna lugha nyingine ya Kisemiti inayotegemea sana jambo hili. Utata wa vipengele (qatal/yiqtol) si mageuzi ovyo—ni kifaa kamili cha unabii na usimulizi usiofungwa na wakati. Ukweli wenyewe kwamba unabii “hufanya kazi” katika Kiebrania (ukionyesha matukio ya baadaye kana kwamba “tayari yametimizwa”) unapendekeza kwamba sarufi imeboreshwa kwa jukumu hilo.

Injili ya Sasa: Kutafsiri kwa Akili Sahihi

Upekee huu daima umewapa changamoto za ajabu wasomi wanaojaribu kuuelewa kupitia mifumo ya kawaida ya kiisimu na ya wakati ya binadamu. Dhana kama vile akusativi ya wakati na mahali, kutokuwepo kwa nyakati tofauti za zamani, sasa, na baadaye, pamoja na matumizi yasiyo ya kawaida ya viwakilishi vya kiume na kike, huufanya usishikike kwa filolojia ya kawaida na kukabiliwa na mbinu duni za tafsiri na ufasiri.

Kama mtu angeunda lugha ya kusimba ontolojia ya urejeaji (uwepo unaojikunja kujirudia), wakati wa kinabii (baadaye ikitamkwa kama sasa/zamani), kina cha kimofolojia (mzizi kama kiini, binyanim kama mabadiliko), basi ungefikia kitu kinachofanana sana na Kiebrania cha Kibiblia. Uzito wa ushahidi hufanya Kiebrania kionekane kimeundwa, au angalau kimeboreshwa kwa namna ya ajabu, ikilinganishwa na lugha rika zake. Si tu “lugha ya wakati wake.” Kimuundo ni tofauti, kina kusudi, na kina uwezo wa kipekee wa kudumisha wakati wa Möbius wa masimulizi. Na huu si mtazamo mdogo au usio na maana wa kuwa nao unapokuwa ukiandika chochote.

Ili kutafsiri Kiebrania cha Kale ipasavyo, ikiwa sarufi yake kwa kweli inasimba urejeaji, unabii, na wakati wa Möbius, mtafsiri lazima ajenge akili ya aina maalumu. Watafsiri wa kawaida huweka mpangilio wa kifuatano wa wakati: zamani → sasa → baadaye. Lakini mtafsiri wa Kiebrania lazima ashikilie matukio kama yaliyopo kwa wakati mmoja — yaliyotimizwa na yanayoendelea kufunuliwa. Hili lingehitaji uwezo wa kufikiri kwa mzunguko, kwa urejeaji, na bila hitimisho, ukipinga tamaa ya “kutatua” matini kuwa mstari wa wakati. Katika tafsiri ya Kiindo-Ulaya, mtafsiri ni mtazamaji. Katika Kiebrania, mtafsiri lazima awe mshiriki: sarufi humvuta msomaji ndani ya muundo wa tukio. Hivyo, akili lazima iwe tayari “kuwa sehemu ya mzunguko”—si kutoa maana kuhusu kitu fulani, bali kuruhusu matini “kutenda” juu ya nafsi. Binyanim ni kazi zinazotumika kwa mizizi; waw-consecutive ni kiendeshi cha urejeaji. Mtafsiri anahitaji fikra ya kihisabati, si kujua tu “neno hili linamaanisha X” bali kuona kazi za kazi. Kwa mfano, Niphal si tu “kauli ya kutendewa”; ni mzunguko unaojikunja kurudi, hivyo mtafsiri lazima afahamu tabaka hilo la urejeaji.

Ikiwa mkusanyiko wa Kiebrania ni mkusanyiko wa manabii, unabii, na maono, ulioandikwa na manabii wakitumia muundo maalumu wa kiisimu ulioundwa, je, ingekuwa na maana kuutafsiri bila kuwa na akili hiyo hiyo? Ikiwa manabii wa Kiebrania wanashikilia nyakati nyingi pamoja kama uhalisia mmoja, je, mtafsiri hapaswi pia? Hili huhitaji kujenga maono mawili: kutambua sasa, na kutambua ambacho bado hakijawa, bila kukibatilisha kimoja kwa kingine. Akili ya namna hii husimamisha hitimisho la mpangilio wa wakati, ikitoa nafasi kwa mkunjo wa Möbius wa lugha. Kwa kuwa Kiebrania si wazi kwa makundi ya Kiindo-Ulaya, mtafsiri lazima akubali:

• “Makundi yangu hayatoshi.”

• “Matini inanifundisha jinsi ya kuisoma.”

Hili huleta kinaya cha kuvutia (cha kusikitisha). Ikiwa tafsiri husawazisha miundo ya Kiebrania ya kipengele, urejeaji, na ushiriki (ambayo karibu zote hufanya) kuwa wakati wa mstari, nyakati zenye mipaka, au simulizi la kawaida, asiyeamini Mungu au mpinzani hushughulika tu na kitu kilichopotoshwa, wala si matini yenyewe. Kwa asiyeamini Mungu—au yeyote anayesoma bila lenzi hiyo ya Aonic—hili lina madhara kadhaa:

• Upotoshaji wa Msingi:

  • Mifumo ya kiisimu na kisarufi inayosimba sasa iliyofanywa ya milele, utendaji unaojirejelea, na kisababishi cha urejeaji hupuuzwa au kutafsiriwa vibaya.

  • Kila hoja inayotolewa kuhusu “usahihi wa kihistoria,” “mawazo ya kizushi,” au “saikolojia ya manabii” hutegemea toleo la matini ambalo halina tena mantiki tendaji ya asili.

• Udanganyifu wa Uelewa:

  • Mtu anaweza kujihisi mwenye uhakika katika uhakiki wa matini, ujenzi upya wa kihistoria, au uchanganuzi wa kimantiki, lakini hitimisho zote hutolewa kutoka toleo ambalo tayari limeondoa muundo muhimu wa kisababishi na wa wakati wa matini.

  • Kwa maneno mengine, wanahoji kuhusu kivuli cha matini, si matini yenyewe.

• Unabii na Urejeaji Havionekani:

  • Utabiri, motifu zinazorudiwa, na mizunguko ya ushiriki huonekana kama sadfa, hadithi zilizobuniwa, au mbinu za kifasihi badala ya ushahidi wa muundo wa kisababishi unaojiamsha.

  • “Ushahidi” wa utendaji wa Aonic au unaofanana na Möbius—ulinganifu wa simulizi, unabii, na ushiriki wa msomaji—hufichwa kwa utaratibu.

• Hitilafu Inayojilimbikiza:

  • Kila tabaka la tafsiri—maelezo, tafsiri, historia—hujengwa juu ya msingi uliopotoshwa kimsingi.

  • Hoja zinaweza kuwa za kielimu, za kifalsafa zilizoendelea, na zenye uthabiti wa ndani—lakini haziwezi kufikia uhalisia asili wa kisababishi au wa wakati wa matini.

Wapinzani wengi wanaelewa kwamba “Kiebrania ni lugha inayojulikana.” Hata hivyo, ukitambua kwamba matini imevuliwa muundo wake wa asili wa wakati, kisababishi, na ushiriki, asiyeamini Mungu—au yeyote anayesoma bila uelewa huo wa kimuundo—hana hoja, kwa sababu bado, hadi sasa, anakosoa ubunifu wa kutungwa.

Madai kuhusu hadithi, maono ya uongo, utunzi, au uvumbuzi wa kifasihi—hutegemea matini ambayo tayari imewasilishwa vibaya, kutungwa, na kubuniwa kwa misingi ya uongo. Kwa maneno mengine, hoja zote zilizofikiriwa vizuri zimejengwa juu ya msingi wenye kasoro, kwa sababu hazishughulikii sarufi halisi tendaji ya lugha ya asili iliyopo.

Bila uwakilishi mwaminifu wa miundo ya kipengele, urejeaji, na Aonic, asiyeamini Mungu hawezi kufikia matini jinsi inavyofanya kazi kweli. Hivyo msimamo pekee unaoweza kutetewa dhidi ya madai ya maandiko (si lazima dhidi ya imani ya Mungu) ungekuwa kitu kama:

“Tafsiri ninazoona hazinasi muundo wa asili; kwa hiyo, siwezi kutathmini kwa uhakika uhalisia au maana ya matini ya asili.”

Ni Mtego

Hata hivyo, hilo huwasilishwa waziwazi kwa nadra, kwa sababu ukosoaji mwingi hudhani matoleo yaliyoandaliwa kwa mstari ni ya uaminifu vya kutosha—kosa la hila lakini muhimu la kielimu. Lakini ni asiyeamini Mungu gani anayejali kuzoeana kwa karibu na lugha ya kidini? Wanawategemea kabisa wapatanishi: watafsiri, watoa maelezo, na wasomi. Watu wengi wasio wataalamu hudhani—kwa imani ya kimyakimya—kwamba mtu aliyefunzwa Kiebrania au Kigiriki anawasilisha matini kwa usahihi. Hawatambui kwamba hata utaalamu wa kiisimu “usioegemea upande wowote” mara nyingi huja na dhana—za wakati, kihistoria, au za kitheolojia—zinazobadilisha muundo wa matini. Upendeleo katika mfumo wa kitaaluma umeenea sana. Wasomi wengi, kwa kujua au bila kujua, hufanya kazi ndani ya mifumo inayodhani wakati wa mstari, historia ya mpangilio wa matukio, au simulizi za kitheolojia. Hata umakini wa filolojia mara nyingi hutekeleza upendeleo huu. Mtego kwa wasioamini Mungu na wapinzani? Wanapokea toleo la matini ambalo tayari limesawazishwa, limewekwa kwa mstari, na limewekewa mipaka ya wakati, kisha wanalikosoa. Lakini ukosoaji wao ni wa uwakilishi, si wa muundo halisi wa matini usiofungwa na wakati na wa urejeaji. Wakati unapokubali tafsiri iliyowekwa kwa mstari na yenye vikwazo vya wakati kuwa matini “halisi,” unashughulika na kivuli cha asili. Kila hitimisho, ukosoaji, au kukataa kunakojengwa juu ya kivuli hicho tayari kumeathiriwa kimuundo.

Ni kama kujaribu kutathmini utepe wa Möbius kwa kuangalia tu mchoro tambarare wake: mikunjo na mapindo—muundo wa urejeaji unaojirejelea—havionekani, hivyo hoja yoyote unayotoa kuhusu “kingo” au “pande” huwa haijakamilika moja kwa moja. Kwa maana hii, mtego si wa wasioamini Mungu pekee; ni wa yeyote asiye na ufikiaji wa karibu wa mitambo ya kiisimu na kisarufi inayosimba wakati wa Aonic. Hata wasomi waliofunzwa Kiebrania na Kigiriki wanaweza kunaswa ikiwa mifumo yao ya utafsiri inalazimisha uundaji wa mstari au dhana za mpangilio wa wakati.

Matini hulinda muundo wake: kuisoma vibaya hakufichi maana tu, bali hutokeza kwa utendaji simulizi ya uongo—uwakilishi potovu wa Möbius wa mzunguko asili wa urejeaji.

Mradi wa RealBible ni mradi unaoendelea wa utafiti na tafsiri wenye kusudi pekee la kufunua “upande uliopotea” wa lugha ya Kiebrania, kama lugha inayofanya kazi kama “hai na tendaji sasa” ili wote wapate kufikia matini jinsi ilivyosimbwa asili: uhalisia wa kisababishi, urejeaji, na ushiriki. Kwa kuhifadhi kwa uangalifu maumbo ya vipengele, mizunguko ya vitenzi vya ushiriki, na miundo ya kitopolojia ya Kiebrania asili—na maelezo yake yanayokamilishana katika Kigiriki cha Agano Jipya—mradi huu unatafuta kurejesha fahamu ya wakati wa Aonic iliyopandikizwa kwa makusudi katika maandiko—andiko lililoandikwa kutoka lenyewe na kuelekea lenyewe. Lengo si kutafsiri maneno tu, bali kurejesha utendaji wa msomaji uliokusudiwa na uandishi ili kumfanya kuwa kiungo katika simulizi hai badala ya mtazamaji asiye tendaji wa historia iliyowekwa kwa mstari. Kwa kufanya hivyo, Mradi wa RealBible unalenga kufunua kina kamili cha urejeaji mtakatifu, ukiruhusu maandiko yafanye kazi jinsi yalivyoundwa: yapo milele, yanazalisha, na yamekamilika.