Ntinye n’etiti
Onye Baptist ga-“edu” otu okwu n’ụzọ nke nkà mmụta okpukpe Baptist. Onye Methodist n’ụzọ nke nkà mmụta okpukpe Methodist. Onye Mormon ga-achịkwa otu okwu ka ọ daba nke ha. Onye Katọlik, onye Alakụba, ọbụna prọfesọ Hibru ga-eme ya. Òtù Juu dị iche iche emeela ya kemgbe ọtụtụ afọ. Ndị Masorete mere ya afọ 1200 gara aga n’ókè a na-anụbeghị mbụ—na-agbakwunye akara ụda olu karịrị 1,300,000 ma na-agbanwe okwu karịrị 1300 (Ketiv, ihe e dere, gaa na Qere, ihe a na-agụ). Ọbụna ntụgharị asụsụ Greek Septuagint (LXX) nwere ọchịchọ ntụgharị asụsụ na nkọwapụta. Ọchịchọ a nke ịkpụzi nkọwa bụ ngosipụta nke ele mmadụ anya n’ihu na ọchịchọ ịchọta ihe ọ pụtara nke kwekọrọ n’okwukwe na/ma ọ bụ omenala mmadụ. Ọ dị mkpa ịmata ele mmadụ anya n’ihu n’usoro ntụgharị asụsụ n’ihi na ihe anyị na-achọ n’ikpeazụ bụ ndụ na udo. Ntughari asụsụ ọ bụla na-eji ele mmadụ anya n’ihu. Ma ọ bụghị ntụgharị asụsụ niile na-ekwu eziokwu banyere ya. Ọ bụrụ na m atụgharị okwu chesed dịka “obiọma” ugboro 99 ma tụgharị ya otu ugboro dịka “ịgbagwoju omume anya,” ma agwaghị onye ọ bụla, ụdị ele mmadụ anya n’ihu dị aṅaa ka na-arụ ọrụ? Ọ bụrụ na m emee ngwaa nkịtị ka ọ bụrụ ngwaa na-arụ ọrụ, ụdị ele mmadụ anya n’ihu dị aṅaa ka ọ bụ? Ọ bụrụ na m agafee ọtụtụ puku okwu n’amaghị ihe mere ha ji dị ebe ahụ, ma ghara ịtụgharị ha ma ọlị n’ihi na ihe kachasị mkpa bụ inweta mbipụta gọọmentị e bipụtara nke enyere ikike maka ike ụlọọrụ, gịnị ka m na-eme? Ọ bụrụ na enweghị eziokwu n’ime ele mmadụ anya n’ihu, kedu ka ọ ga-esi bụrụ ele mmadụ anya n’ihu n’ebe ndụ ma ọ bụ udo dị? Kedụ ka onye ọ bụla ga-esi tụkwasị ya obi? Ọ dịghị onye ga-eme ya. Ọ bụkwa ya mere e ji zoo unyi ruru unyi niile na-arapara n’okpuru elu ahụ n’anya ọha mmadụ. Ndị ọkà mmụta na-akụ (na-etinye n’etiti) ele mmadụ anya n’ihu gbanyere mkpọrọgwụ n’ime aghụghọ ma ghara ịgwa onye ọ bụla.
Ọrụ RBT na-alaghachi n’ebe mmalite, ma kpughee ya niile. Ọ bụ mbọ iji chọpụta ma wughachi “mkpọmkpọ ebe” nke asụsụ oge ochie ezoro ogologo oge dịka e dere ha site na eziokwu. Ọ na-agafe ọgba aghara nke akara Masorete, na-agbaso mbipụta Greek NT dị oke mkpa ma nwee ikike, ma na-enyocha ihe ndị e dere dịka e si dee ha, mkpụrụedemede n’azụ mkpụrụedemede, akara n’azụ akara. A na-etinye omenala ntụgharị asụsụ afọ puku abụọ na nkọwa hermeneutic n’akụkụ, iji ruo n’ihe ezigbo ahụ.
Ojiji
Ruo ọtụtụ narị afọ, okwu “accusative nke oge na ebe” a na-apụghị ịkọwa n’asụsụ Hibru emeela ka ndị ọkà mmụta nwee mgbagwoju anya. Nke a bụ n’ihi na ha ewerela ya na mbụ dị ka asụsụ oge nke ụwa, nke e ji ele mmadụ anya n’ihu nke ụwa dee, dịka asụsụ ọ bụla ọzọ. Asụsụ oge nke ụmụ mmadụ dịka Greek nwere nhazi okwu doro anya maka accusative nke oghere na oge. Ma kedu ka asụsụ ebighị ebi si ekwu n’accusative nke oge na ebe, ebe ihe ebighị ebi, site n’ọmụma ya, karịrị ebe na karịrị oge? Anyị na-ahụ Hibru dịka asụsụ proto-aonic nke ihe na-akpata ihe na-enweghị oge, anyị na-ahụkwa na ojiji Koine Greek na-agbaso nke a nke ọma.
RBT ghọtara (nwere ele mmadụ anya n’ihu) na ihe niile—nhazi okwu, akara, ihe okwu pụtara site n’akụkọ mgbọrọgwụ ya, na mkpụrụokwu akwụkwọ nkọwa, ahịrịokwu siri ike, homograph, “ihe pụrụ iche na-adịghị agbaso iwu edemede,” nakwa ihe a na-akpọ “okwu a na-apụghị ịtụgharị asụsụ” dị n’ime ederede dị nsọ—bụ nke a kpachapụrụ anya mee. Ọ na-eche na onye odee chọrọ ka ọ dị otú ahụ, nakwa na ọ chọghị ka a “mezie” ya okwu 1,300. Mgbe e dere uri, onye na-ede uri na-ede ya n’ụdị, ụzọ, ma ọ bụ usoro o bu n’obi. Otu ahụ kwa onye amụma. Naanị na onye amụma ga-ede n’ụzọ dị omimi karị—n’ụzọ kpachara anya karị ọbụna, ọkachasị ma ọ bụrụ na ịbụ onye amụma nwere ihe ize ndụ nke ịbụ onye a chụpụrụ n’ìgwè, itinye n’olulu, ma ọ bụ igbu. Site n’“ide ihe ọ na-ahụ” tupu oge nke ya eruo, ọ na-esonye n’ọrụ n’ịkpụzi ọdịnihu ahụ n’onwe ya. Site n’otu echiche ahụ, onye na-agụ ma na-anụ ya site n’akụkụ nke ọzọ na-esonye n’ọrụ n’ịkpụzi ihe a na-ede n’azụ ya “n’oge gara aga.” Ikike amụma adịghị ekwu maka ibu amụma, kama ọ bụ ụzọ nnyefe n’ezie n’etiti isi oge abụọ n’otu oge.
אראנו ולא עתה אשורנו ולא קרוב
Ana m ahụ ya ma ọ bụghị ugbu a: Ana m ele ya anya, ma ọ nọghị nso…
Ọnụ Ọgụgụ 24:17 RBT
Ọ dabere n’ịghọta na asụsụ Hibru n’onwe ya sitere n’“uche ebighị ebi” ma ọ bụ “onwe ebighị ebi” dee ya, ya bụ, onye dị ndụ ma na-arụ ọrụ n’ọrụ nke karịrị mgbochi oghere na oge anyị. Nke a amalitelarị ịma sayensị bụ isi aka, nke na-anọgide na-adabere n’ime materialism (echiche na ihe anụ ahụ na-emepụta uche) mana ọ bụghị ókè sayensị niile (dịka, echiche quantum banyere mmụọ nsọ). Okwu “ebighị ebi” n’onwe ya sitere na Latin aeternus nke ndị ọkà mmụta Ndị Kraịst ji mee ntụgharị Greek aionios na Hibru olam n’Oge Etiti. Okwu ahụ ghọrọ ntọala dị mkpa nke nkà mmụta okpukpe ọdịda anyanwụ. Okwu ndị dịka “sayensị nke ebighị ebi” ma ọ bụ “ebighị ebi nke sayensị” bụ oxymoron zuru oke n’echiche ọdịnala. Ọ ga-ekwe omume ọbụna ikwupụta ihe ọ bụla nwere nghọta n’enweghị oge? Gịnịkwa ka nke a pụtara maka otu nchịkọta akwụkwọ? Ọtụtụ ọmụmụ philology (ya bụ, ha niile) anaghị atụle ụdị ọnọdụ uche a. Ọ bụrụ na mmadụ anwaa ide ozi site n’ọnọdụ echi, kedu ka ọ ga-adị? Ọ ga-ekwe omume ọbụna? Mana tupu enwee ike igosi echiche usoro ọ bụla dị otu a, mmadụ aghaghị itinye onwe ya n’ọnọdụ uche asụsụ ahụ. Ọ bụghị naanị nke ahụ, a ghaghị inwe ụdị mgbakọ na mwepụ—mgbakọ na mwepụ ebighị ebi. N’ebe a ka ụfọdụ rụrụ ụka na ọ bụghị naanị mgbakọ na mwepụ na-akọwa eluigwe na ụwa, kama na ọ bụ mgbakọ na mwepụ. Dịka ọmụmaatụ nọmba ma ọ bụ theorem Pythagoras () anaghị “aka nká” ma ọ bụ “anwụ.” Ya mere, “Onwe Ebighị Ebi” bụ isi aghaghị ịbụ nhazi mgbakọ na mwepụ dị mgbagwoju anya nke na-adịghị anwụ anwụ. N’ebe omenala okpukpe siri na mgbakọ na mwepụ na mgbagha pụọ gaa n’ala echiche anwansi, RBT na-eche ihu kpọmkwem n’ebe mgbakọ na mwepụ nke ịdị adị dị.
Akara nke Ihe Ọ Pụtara
Site na RBT, a na-eme mgbalị a lekwasịrị anya iji tụgharị okwu Hibru (na Greek) n’ụzọ na-eme ka ha dị iche n’ebe ibe ha nọ mgbe niile, si otú a na-echekwa nkọwa pụrụ iche ha ruo ókè o kwere mee. Nke a abụghị usoro ọhụrụ, kama nwanyị a kpọrọ Julia Smith mekwara ya n’afọ ngwụcha 1800.
Okwu na-anọchi anya usoro mkpụrụedemede e wuru nke na-eburu ihe ọ pụtara kpọmkwem. Dịka ọmụmaatụ, miqneh (#4735), behemah (#929), na beir (#1165) na-atụgharịkarị n’enweghị ịdị n’otu site n’okwu ndị yiri ha (anụ ụlọ, ehi, ìgwè anụ, anụ ọhịa, anụ ọhịa, wdg.). Omume ntụgharị asụsụ dị otú a na-eche na a na-ahọrọ okwu n’ejighị nlezianya tụlee ha ma ọ bụ na ha enweghị nnukwu ebumnuche edemede n’onwe ha. Were okwu Hibru nephesh dịka ọmụmaatụ, nke ihe bụ isi ọ pụtara bụ “ume/mmụọ” mana a “tụgharịrị” ya n’ụzọ dị iche iche na NASB a na-asọpụrụ:
nke ọ bụla (1), onye ọ bụla (2), onye ọ bụla* (1), agụụ (7), ịdị adị (1), ndị dị adị (3), anụ ahụ (1), ume (1), ozu (2), ihe e kere eke (6), ihe ndị e kere eke (3), nwụrụ anwụ (1), onye nwụrụ anwụ (2), na-egbu egbu (1), ọnwụ (1), onye na-enweghị ihe nchebe* (1), ọchịchọ (12), ọchịchọ* (2), onye enweghị afọ ojuju* (1), ntachi obi* (1), mmetụta (1), onye dị ike* (2), onye anyaukwu* (1), obi (5), nke obi (2), onwe ya nwanyị (12), Ya Onwe Ya (4), onwe ya nwoke (19), mmadụ (1), mmadụ (1), agụụ (1), ndụ (146), ndụ* (1), ọbara ndụ* (2), ndụ ndị mmadụ (34), ihe e kere eke dị ndụ (1), agụụ ike* (1), nwoke (4), nke nwoke (1), ụmụ nwoke* (2), uche (2), M Onwe M (3), onwe m (2), ọnụ ọgụgụ (1), ndị (1), ndị ọzọ (1), onwe anyị (3), nke onwe (1), agụụ* (1), ndị mmadụ (2), ndị mmadụ* (1), ihe nsure ọkụ* (1), mmadụ (68), mmadụ* (1), mmadụ ndị (19), ohu (1), ụfọdụ (1), mkpụrụ obi (238), nke mkpụrụ obi (1), mkpụrụ obi ndị (12), ike (1), onwe ha (6), akpịrị ịkpọ nkụ (1), akpịrị (2), uche (1), ọchịchọ (1), ọchịchọ ndị (1), onwe gị (11), onwe unu (13).
Gịnị?
Nkà ihe ọmụma ntụgharị asụsụ dị otú a na-apụ nke ukwuu n’uru nkịtị okwu ahụ pụtara. Ihe ị na-ahụ abụghị naanị obosara nke oke ihe okwu nwere ike ịpụta kama, mgbe ụfọdụ, ọ bụ ịgbasawanye oke, ma ọ bụ ọbụna ịgabiga oke n’ihe okwu pụtara, ebe nkọwa dabere n’ọnọdụ na-anọchi ikwesị ntụkwasị obi n’okwu. Ha na-eji ihe dị ka okwu Bekee iri asatọ dị iche iche anọchi anya otu okwu Hibru, ma nke a bụ naanị otu okwu. A pụrụ ịtụkwasị ntụgharị asụsụ na-ekwu na ọ bụ “nhata n’ụdị” obi ebe ọ ka na-ekwe omume ka nnọchi dabere n’ọnọdụ bụrụ omume ya mgbe niile?
Nke a na usoro/nkà ihe ọmụma ndị yiri ya na-eche na asụsụ Hibru toro ka oge na-aga site na akara onyonyo dịka asụsụ ọ bụla ọzọ, nakwa na e ji ya arụ ọrụ dịka asụsụ ọ bụla ọzọ. Ọ na-eleghara echiche ahụ anya na site n’aka “Moses,” e malitere “asụsụ sitere n’ofe” nke mebiri usoro asụsụ nkịtị niile, ọbụna jiri ihe ndị Phoenician oge ochie.
Ntughari RBT na-ebelata itinye okwu mejupụta. Ọ bụrụ na ihe enweghị nghọta, anyị anaghị agbakwunye okwu iji mee ka ọ nwee nghọta. Anyị na-eleba anya nke ọma iji chọta nghọta ahụ. Anyị jụrụ ịdị umengwụ mgbe ọ bụla n’ịtụgharị ihe ọ bụla. N’ọtụtụ ọnọdụ, a na-enyocha otu okwu ma ọ bụ nkebiokwu otu ụbọchị ruo ọtụtụ ụbọchị, iji jide n’aka na anyị anaghị atụfu ihe ọ bụla. Ịgbakwunye okwu, ileghara preposition anya, ịgbanwe nkọwa pronoun, ịgafere “particles”, ma ọ bụ ịmepụta “nkọwa pụrụ iche dị n’okpuru” nke dị kpamkpam iche ma ọ bụ ọbụna na-emegide isi ihe ọ pụtara iji mee ka ihe na-adịghị ka ọ nwere nghọta nwee nghọta, bụ aghụghọ, na nduhie.
Akwụkwọ Okwu Ọchịchịrị(Agbachịrị Ọchịchịrị), E Wetaara n’Ìhè
Kama ịgbanahụ ma ọ bụ izochi mgbagwoju anya dị omimi n’asụsụ ahụ, ntụgharị asụsụ a na-emikpu onye na-agụ n’ụzọ echiche dị omimi, nke eluigwe nke “ha niile n’otu” n’ụzọ dị mfe o kwere mee, nke, ebe ọ si n’eluigwe, kwesịrị ịmepụta ìhè eluigwe—onye nwere ntị ịnụ, ya nụrụ.
Ebumnuche kachasị bụ iwepụ “ele mmadụ anya n’ihu nke anụ ahụ”—echiche ụwa, atụmatụ, atụmatụ, nkọwa, omume nke “anyị niile ga-anwụ”—n’usoro ntụgharị asụsụ, na-echekwa ihe okwu pụtara site n’akụkọ mgbọrọgwụ ya ma ọ bụ akwụkwọ nkọwa dịka a maara ha ruo ókè o kwere mee. Nke a na-enye ndị na-agụ ohere ịghọta ederede ọchịchịrị n’onwe ha. Ka onye na-agụ ghọta (Mat. 24:15).
Hibru Akwụkwọ Nsọ na-agbagha n’isi echiche oge a gbasara asụsụ na odee. Dịka ọmụmaatụ, gịnị bụ ebumnuche ide mkpụrụedemede n’azụ?
“A na-ahụ isi mkpokọta nun ndị a tụgharịrị atụgharị gbara ederede Ọnụ Ọgụgụ 10:35–36 gburugburu.” Hà bụ akara nyocha-ederede? Ihe ndezi onye editọ? Hà bụ mgbodo na-egosi akwụkwọ “furu efu” dị iche ma si otú a gosipụta na n’ezie e nwere akwụkwọ Torah asaa dịka Talmud na-ekwu? Esemokwu banyere ihe ọ pụtara bụ nke na-adọrọ mmasị. Tụlee (https://en.wikipedia.org/wiki/Inverted_nun)
A na-ejikọta mkpụrụedemede נ (nun) n’ụzọ oge ochie na ịga n’ihu, ịmụba, mkpụrụ—nke a na-ahụrịị n’ubi nkọwa ya (נין “onye sitere n’agbụrụ,” נוּן “ipulite,” akara azụ Aramaic, wdg.). N’ikwu ya ọzọ, nun na-edepụta mgbatị ndụ na-aga n’ihu. N’ọnọdụ nkịtị, ọ na-egosi ọgbọ na-aga n’ihu. Ya mere, nun atụgharịrị atụgharị anaghị ekpochapụ ihe ọ pụtara; ọ na-atụgharị ntụziaka ya. Ọ na-egosi mkpụrụ na-alaghachi n’isi iyi, ịmụba na-alaghachi n’ebe mmalite. Ọ bụghị ọnwụ, kama ọ bụ nlọghachi.
Ntughari asụsụ a na-enye ederede ahụ n’ụdị ya adịghị asacha, na-enweghị nzacha (na-enweghị mmetọ), na-ekpughe na akụkọ ndị ahụ dị omimi karịa ka e kwenyere na mbụ—ọbụna bụrụ otu ihe omume nwere nkwekọrịta. Ntughari na nkọwa n’ime puku afọ abụọ gara aga emetọọla nke ukwuu site n’echiche eburula ụzọ na omenala usoro oge nke nwere ele mmadụ anya n’ihu n’ebe ọnwụ dị. Ha bepụrụ ntị aka nri kpamkpam.
Agba Ọhụrụ Greek anọwokwa n’okpuru otu nkà ihe ọmụma, atụmatụ, omenala, na nkọwa okpukpe ahụ. Okwu dị mkpa dịka “ihu nke mmalite,” “nwanyị ọhụrụ,” “a mụrụ n’elu,” “ihe ọmụma miri emi,” “ilu,” na “wiil nke mmalite,” “ndụ zoe,” “psyche,” “ituda ala,” “ịkwa,” “ịnụ ala” anaghị atụgharị dị otu ahụ. Kama nke ahụ, a na-enye ndị na-agụ okwu okpukpe dịka “mbilite n’ọnwụ” kama “iguzo elu,” ma ọ bụ “ezi omume” kama “ikpe ziri ezi,” “mmehie” kama “agbaghara.” RBT na-agbaso isi na nkọwa kwesịrị ekwesị nke ọma ruo ókè o kwere mee, ọ bụghị nke ihe atụ ma ọ bụ nke agbatịkwuru, na-eji nkọwa Greek oge ochie kama idiom “edobere n’ọnọdụ,” “agbatịkwuru,” “tropical,” “elliptical” ma ọ bụ nke okpukpe.
“Ojiji” Okpukpe
“Ojiji okpukpe” nke okwu, ò na-agbanwe ihe okwu ahụ pụtara n’ezie? Ime ka okpukpe kọwaa ọtụtụ okwu ọzọ pụtara ka o doro anya abanyela n’uche ndị ọkà mmụta, nke ukwuu nke na akwụkwọ nkọwa ụwa na-agbakwụnye nkọwa ndị ọzọ (ọ bụghị isi) n’ime ndenye okwu ha naanị maka “ojiji pụrụ iche nke Agba Ọhụrụ.” Ojiji Agba Ọhụrụ? Mana ònye kpatara imepụta ihe ọhụrụ ndị a pụtara ma ọ bụ ojiji ọhụrụ maka okwu Greek ndị dị adị? Ndị odee ò n’ezie na-emepụta ojiji na nkọwa ọhụrụ maka okwu ndị nwere ojiji a maara nke ọma? Ònye ga-ekwukwa ihe ihe ọhụrụ ndị a a sịrị na ha pụtara n’ezie bụ? Ndị odee Agba Ọhụrụ ahapụghị anyị “Akwụkwọ Nkọwa Agba Ọhụrụ” maka nkọwa ọhụrụ niile ha sịrị na ha na-emepụta. Ma ọ bụ ikike ọzọ mere “ojiji ọhụrụ” nke Greek n’ime narị afọ ndị sochiri, mgbe a malitere ịtụgharị ya, idegharị ya, na ikesa ya n’ala ọzọ?
E kwesịghị ileda ihe nke a rụpụtara anya n’ihi na o mechara hapụ ihe mmadụ pụrụ ịkpọ “Oziọma Isi” lie n’ime ala n’okpuru “Oziọma Ojiji Ọhụrụ nke Greek.” Ọzọkwa, ojiji okpukpe hapụrụ ọtụtụ “variant” (ya bụ, mgbanwe na nhichapụ) nke kwewo ka ndị ntụgharị asụsụ họrọ ihe odide ha ga-agbaso, na-arapara nanị n’isi mmalite nwere ikike mgbe ọ masịrị ha, dịka a pụrụ ịhụ na Ndị Rom 2:16 dịka ọmụmaatụ.
Na Ndị Rom 2:16, ihe odide nwere ikike nwere,
ἐν ᾗ ἡμέρᾳ “n’ụbọchị nke” — ebe ᾗ bụ relative pronoun, dative nwanyị otu, kwekọrọ na ἡμέρᾳ “ụbọchị”.
N’ihi na enweghị ike ịtụgharị nke a kpọmkwem dịka ụbọchị kpọmkwem, “n’ụbọchị nke” (enweghị article kpọmkwem iji gosi ụbọchị kpọmkwem), mbipụta ndị e mesịrị wepụrụ relative pronoun nwanyị ᾗ wee tinye ὅτε “mgbe” iji manye ọgụgụ ụfọdụ:
ἐν ἡμέρᾳ ὅτε “n’ụbọchị mgbe” — ὅτε dịka njikọ oge, na-ewebata nkebiokwu nwere ngwaa zuru ezu.
Relative pronoun nwanyị ᾗ na-eweghachi onye na-agụ n’okwu ndị bu ya ụzọ, dịka Obi, onye ya na ya na-agba ama ọnụ…
Anyị ahụghị ntụgharị asụsụ ọ bụla na-agbaso ederede nwere ikike n’amaokwu a.
Ntughari asụsụ ọ bụla na-agbaso mgbanwe ahụ — ya bụ, ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ntụgharị asụsụ oge a niile na-asụgharị Ndị Rom 2:16 site n’iji nkebiokwu oge, dịka, “n’ụbọchị mgbe Chineke na-ekpe ikpe…,” n’agbanyeghị na ederede nyocha na-echekwa ἐν ᾗ ἡμέρᾳ, nkebiokwu relative.
Onye Ọkà Mmụta nwere ike ịkpọ ya “ime ka nkọwa dị mfe” ma ọ bụ ikekwe “izere literalism osisi” ma ọ bụ ụdị okwu aghụghọ nke e nwere ụzọ na-adịghị agwụ agwụ ire nwere ike isi tụgharịa echiche. Mana nke a abụghị okwu “literalism osisi” megide “ịsụ asụsụ n’ụzọ na-agbanwe agbanwe.” Ọ bụ ọnọdụ nnọchi okwu nke na-ehichapụ nhazi e tinyere n’ime ya nke onye odee na-achọ izipụta. Otu kọmitii ntụgharị asụsụ ndị ga-akpọku isi mmalite “nwere ikike” ga, n’otu oge ahụ, adabere n’ụzọ ntụgharị ọdịnala, ele mmadụ anya n’ihu nke nkà mmụta okpukpe, na ịmara nke ndị na-agụ, karịa isi mmalite nwere ikike mgbe ọ masịrị ha. N’ụzọ a, ọgụgụ variant na-aghọkwu ngwaọrụ inyere ndị ọkà mmụta aka ịtụgharị dịka ha chọrọ ka ihe gụọ. Site n’ederede variant, ha nwere ike họrọ ihe ha chọrọ ka ha na-aga. Nke a na-emebi echiche na ederede nyocha bụ “ikike ikpeazụ” n’ezi omume, ma na-egosi n’ezie ọdịdị “ire abụọ” nke omume ntụgharị asụsụ ọdịnala. Ihe odide nwere ikike, hà nwere ikike ma ọ bụ na ha enweghị? Ọ bụrụkwa na ha nwere, gịnị mere e ji enwe ọtụtụ ngbanwe site na ha?
N’akụkụ anyị, RBT na-agbaso ederede nwere ikike n’ụzọ kwekọrọ ekwekọ ruo ókè o kwere mee. Mgbe anyị hụrụ mgbanwe, nhichapụ, ntinye, wdg. doro anya nke na-emegide ikike, anyị na-arapara n’aka ndị nwere ikike, n’ụzọ dị mfe.
Mkpa Nhazi Okwu Hibru: Ishmael na Isaac dịka Mkpụrụ (na-alaghachi) nke Otu
Lee Ndị Galeshia 4:28-29 ọzọ n’ime ntụgharị nkịtị na-enweghị nzacha, ị ga-ahụkwa na ọdịiche dị n’etiti Isaac na Ishmael nwere ike ọ gaghị adị doro anya dịka e kwenyere na mbụ:
“unu ụmụnna, dịka Ọ Na-achị Ọchị (“Isaac”), bụ ụmụ nke nkwa. Ma dịka n’oge ahụ onye e mụrụ dịka anụ ahụ na-achụ onye dịka mmụọ, otu a kwa ugbu a.” Ndị Galeshia 4:28-29 RBT
Jenesis 21:12-13 ji mmetụta kọwaa nkwa nye ha abụọ Isaac na Ishmael:
“…n’ihi na n’ime Ọ-Na-achị-Ọchị (“Isaac”) a na-akpọrị gị mkpụrụ. Nakwa, את-nwa nwoke nke Nwanyị Ohu ka m na-etinye (“Ishmael”) ya bụrụ mba, n’ihi na mkpụrụ nke gị onwe gị bụ ya.” Jenesis 21:12-13 RBT
Rịba ama ka ederede ahụ si atụ aka na Ishmael dịka mkpụrụ Abraham, ebe Isaac bụkwa mkpụrụ Abraham. Nke ahụ bụ mkpụrụ abụọ. Mana chere,
“E kwuworo nkwa ndị ahụ nye Abraham na mkpụrụ ya. Ọ naghị asị ‘Na mkpụrụ ndị ahụ,’ dịka nke ọtụtụ, kama dịka nke otu, ‘Na Mkpụrụ nke gị onwe gị’ nke bụ Onye E Tere Mmanụ (“Kraịst”).” Ndị Galeshia 3:16 RBT
O nwere ike ịbụ na ọ na-ekwu na Ishmael na Isaac bụ ilu nke otu mkpụrụ ahụ? Ọ dịghị onye nkọwa ma ọ bụ ọkà mmụta aghọtabeghị otú Ishmael siri “kpagbuo” Isaac n’ihi na enweghị aha ihe omume dị otu a n’akụkọ Jenesis. N’ezie, ihe omimi nke ihe niile a na-adị ọbụna ihe ijuanya karịa mgbe anyị gụrụ Jenesis 21:9 (ntọala ederede nke echiche Ishmael “kpagburu” Isaac) n’ụdị nkịtị:
“Nwanyị Dị Asọpụrụ (“Sarah”) na-ahụ את-nwa Hagar nke Mgbochi-Abụọ (“Egypt”), onye ọ mụtara nye Nna-Nke-Ọtụtụ (“Abraham”), bụ onye-na-achị-ọchị.”
Onye odee na-ekwu maka Ishmael n’ime participle “onye na-achị ọchị,” nke bụ ihe aha Isaac, Ọ Na-achị Ọchị, pụtara. Ò nwere ike ịbụ na Pọl na-ahụ mkpụrụ abụọ ahụ dịka nke otu? Ile ederede ahụ ọzọ anya na-egosi na n’ezie ọ na-ahụ ya,
“…ọ bụghị nye mkpụrụ, dịka nke ọtụtụ, kama [nye mkpụrụ] dịka nke otu.”
Ndị ọkà mmụta na-akpọkarị Pọl onye odee siri ike, nke na-ahọrọ usoro mkpirisi, elliptical, siri ezigbo ike ịghọta. Ma dịka a pụrụ ịhụ, nuance pụtara ìhè na ihe ndị miri emi na-esikarị n’ederede ahụ apụta mgbe a naghị eme ka ha dị nro ma ọ bụ gafere ha n’elu. O nwere ike ịbụ na ọ bụ ndị ọkà mmụta n’onwe ha na-eme Pọl onye odee siri ike na onye na-ede nkenke?
Hibru dịka Nke Karịrị Oge na Ebe: Ịghọ, Nke Mbụ, Nke Ikpeazụ, Mmalite, Ọgwụgwụ
Otu n’ime ihe omimi kasị dị omimi dị n’otú asụsụ Hibru oge ochie si ele accusative nke oge na oghere anya. Ọmụmụ dị ugbu a banyere isiokwu a ezughị oke nke ukwuu ma ka na-enweghị nkwubi okwu. Ọ bara uru ịrịba ama na ọbụna taa, ndị astrophysicist na-agba mgba ịghọta oghere na oge, echiche ndị nwere ọgụgụ isi kemgbe Einstein tụpụtara na-emekwa ka uche ju mmadụ anya n’ezie.
Otu n’ime akụkụ ndị ntụgharị asụsụ na-elegharakarị anya bụ enweghị tense gara aga, ugbu a, ma ọ bụ ọdịnihu dị iche n’ime ngwaa Hibru. Kama nke ahụ, Hibru na-eji naanị ụdị “zuru ezu” na “ezughị ezu.” Ndị ntụgharị asụsụ ewerela n’ọdịnala na ụdị ndị a bụ naanị oke asụsụ, nakwa na ndị odee oge ochie ji ha n’ụzọ okike izipụta “echiche” gara aga, ugbu a, ma ọ bụ ọdịnihu, ndị ọkà mmụta aghaghịkwa “ịkọwa” ha. Ịkọwa kpọmkwem echiche ahụ ka a hapụrụ n’aka ọnọdụ na “ntule” gụrụ akwụkwọ. Otú ọ dị, ọ maghị ha ma ndị odee oge ochie echeburu oge n’usoro gara aga-ugbu a-ọdịnihu. Nke a bụ n’ihi na nhazi Hibru bu n’obi ịbụ, dịka nkọwa nke ‘Hibru’ n’onwe ya na-egosi, sitere n’ofe.
N’ihe gbasara ụdị “Zuru Ezu/Ezughị Ezu” e gosiri n’ime ntụgharị RBT, anyị na-achọ imesi ike, kama izochi, ọdịiche dị n’etiti ha ruo ókè Bekee kwere. Ụzọ a na-enyere aka ịmata nke ọma ihe omume agwụla ma ọ bụ zuru ezu na ihe na-aga n’ihu ma ọ bụ ezughị ezu. N’ọdịnala, e kenyerela tense oge a n’ọrụ Hibru dabere n’ihe ọnọdụ dịka preposition, adverb, mkparịta ụka, wdg., kama dabere n’ime conjugation ngwaa ahụ n’onwe ya.
Asụsụ Hibru yiri ka ọ na-ahụ oge eluigwe dịka otu ihe—ma “tupu” ma “mgbe.” Ihe atụ kwesịrị ekwesị karịa nwere ike ịbụ ịhụ oge dịka ihe na-agba anyị gburugburu site na n’ihu na n’azụ, dịka mbara ihu abụọ ma ọ bụ dịka mmiri na-aga n’ihu n’usoro okirikiri na-enweghị nkwụsị. A pụrụ iji mgbanaka mmiri na-asọpụta n’ụzọ na-emegide ibe ya site n’otu isi iyi tụnyere echiche a. Ederede Hibru na-atụ aka n’ihe onyonyo na usoro ndị a ugboro ugboro n’ụzọ aghụghọ. Echiche a dị nnọọ iche na echiche ọdịda anyanwụ anyị nke ahịrị kwụ ọtọ, nke usoro oge, nke na-edobe isi ihe site n’aka ekpe gaa n’aka nri. O doro anya na echiche Hibru dị nnọọ iche na nke anyị. Ha hụrụ Jenesis dịka oge gara aga na ọdịnihu, echiche ha banyere “ugbu a” na “taa” nwekwara nnukwu ihe ọ pụtara, ebe ọ bụ na a kọwaghị ha n’usoro oge. A hụrụ oge n’ihe gbasara izu ezu ma ọ bụ ezughị ezu, echiche nke siri ike ịghọta n’ihi nghọta nkịtị anyị banyere oge. N’ihi ya, ịghọta na ịtụgharị accusative Hibru nke oge na oghere na-ebute nsogbu nye ndị ọkà mmụta na ndị ntụgharị asụsụ mgbe niile n’ihi na ọ naghị adaba n’echiche ọdịda anyanwụ banyere oge.*
Ọ bụrụ na a ga-ewere usoro echiche a na-enweghị usoro oge, nke aionic, dị ka nke mgbe ochie, nke enweghị nghọta, ma ọ bụ nke na-atụfu eziokwu sayensị anyị ji n’aka taa, nke ahụ ò gaghị eme ka ntụgharị asụsụ oge a na-achọ ikpuchi ya bụrụ nke aghụghọ na nke na-eduhie karịa, nke ọ bụla na-ekwu okwu ukwu na ya bụ “okwu Chineke sitere n’ike mmụọ nsọ”?
N’otu aka ahụ, Akwụkwọ Nsọ Hibru yiri ka ọ na-enye oge dị ogologo ebe anyị, n’ọnọdụ oge a, na-achọ isi oge kpọmkwem. Nke a metụtakwara ebe megide ntụziaka, dịka ugwu, ọdịda anyanwụ, ọwụwa anyanwụ, na ndịda. Ọbụna Sheol (nke a na-akpọkarị Hel) anaghị egosi dị ka isi ma ọ bụ ebe kpọmkwem ma ọ bụ njedebe kama dịka ntụziaka na-eduga n’ọgwụgwụ (lee nkọwa na Jenesis 37:35 n’ime RBT).
O nwere ike ịbụ na e dere Akwụkwọ Nsọ Hibru site n’aka nri gaa n’aka ekpe n’ihi otu ebumnuche. Ihe anyị na-ahụ dịka ịga n’ihu nwere ike, n’uche Hibru, ịdị ka ịga azụ. N’ime akwụkwọ nsọ niile, e nwere “egwuregwu” edemede doro anya ma ọ bụ ihe nzuzo, nke gụnyere echiche na-atụgharị, ihe na-emegide ibe ha, ntụgharị uche, ụdị na ụdị nke na-emegide ya, okpukpu abụọ, ụzọ abụọ, na ejima. Ajụjụ ahụ, ma ikekwe eziokwu zoro ezo, ka dị: Gịnị ka anyị tufuru? A na-ahụ ọtụtụ okwu n’ụdị abụọ ma ọ bụ ụzọ abụọ dị omimi, nke pụtara na ha abụghị otu ma ọ bụ ọtụtụ. Okwu ndị a gụnyere “anya,” “mmiri,” “eluigwe,” “ukwu,” “ara,” “ụkwụ,” “okpukpu abụọ,” “imi,” “nzọ ụkwụ,” “nku,” na ndị ọzọ. Ọbụna okwu dịka “nkume” na “Jerusalem” na-apụta mgbe ụfọdụ n’ụdị abụọ, na-agbakwụnye n’ụdị “abụọ” dị omimi nke asụsụ ahụ.
Oge na oghere yiri ka ha nọ n’okpuru ilu edemede a dị mgbagwoju anya banyere ebighị ebi, dịka okwu dị na Eklisiastis 3:15 na-egosi: “Ònye bụ onye ghọrọ? Ọ bụ ogologo oge gara aga. Ònye bụ onye ga-adị? Ọ ghọrọ ogologo oge gara aga. Elohim na-achọkwa onye a na-achụ.” (Eklisiastis 3:15 RBT)
Okwu dị otu a na-enwe nghọta ma ọ bụrụ na anyị ewere oge dịka wiil nke ebighị ebi “n’elu” dị n’etiti ya. Nke a na-eweta echiche Hibru nke ebe a—ebe ahụ—na ịlaghachi ebe a ọzọ. Ihe omimi a nke akụkụ atọ, nke na-emegide oge, na-apụtakwa n’okwu banyere Jọn: “ya, n’onwe ya bụ Elaija, onye e bu n’obi/na-achọ ịbịa” (Mat. 11:14). N’elu elu, o yiri ka Jizọs na-atụ aro na Jọn nọ n’“ebe” abụọ (ma ọ bụ ọbụna atọ) n’oge n’otu oge, ebe nwoke nọ n’etiti adịghị n’ezie n’otu ebe n’usoro oge, kama ọ nọ n’etiti ruo ebighị ebi. Ọ bụrụ otu a, ọ ga-abụ “atọ n’otu” nke ya, ọ bụghị ya? Otu, abụọ, atọ, nwoke ahụ nọ n’etiti.
Iji ghọta echiche Hibru oge ochie a banyere oghere na oge, anyị ga-atụle echiche nke usoro oge okirikiri, ọbụna mgbe ahụ ọ ka bụ echiche siri ike ịghọta. Mana n’ime ya ka anyị na-agụ Akwụkwọ Nsọ ugboro ugboro na-agwa anyị na anyị aghaghị “ijide” ihe ebighị ebi. Ndị ọkà mmụta na ndị ntụgharị asụsụ agbaala mgba ịghọta echiche Hibru ndị a, nke butere ntụgharị asụsụ na-atụfukarị aghụghọ nhazi okwu ndị a.
Julia Smith na Robert Young bụ ụfọdụ ndị pụrụ iche, ebe ha nwara ichekwa akụkụ a dị ịtụnanya nke asụsụ ahụ na Ntughari Smith Parker na Young’s Literal Translation (YLT) n’otu n’otu. Otú ọ dị, n’akụkọ ihe mere eme niile, ọtụtụ ndị ọkà mmụta Ndị Kraịst ewerela mgbanwe site na Bible Hibru gaa na Agba Ọhụrụ Greek dị ka ihe mere ha ji kwuo na echiche Hibru agwụla oge ma ọ bụ na ọ baghị uru maka nghọta nke oge a. N’ihi ya, ha jiri akụkọ “a gwakọtara mmiri” dochie ụdị ide Bible dị omimi, na-elekwasị anya n’ụfọdụ “ozi” nke “akụkọ a maara nke ọma.”
Ma ndị odee Hibru yiri ka ha hụrụ mmalite dịka ọgwụgwụ kwa. Site n’ọnọdụ ebighị ebi dị n’etiti, mmalite bụkwa ọgwụgwụ. Echiche a yiri ka e gosiri ya site n’ihe onyonyo—ihe omimi dị iche iche na Eklisiastis 1:1-11, n’okwu Hagar, na ọbụna n’usoro a haziri ezinụlọ Jekọb mgbe ha gafere ndagwurugwu iyi na Jenesis 33. E bu n’obi ka a gụọ Eklisiastis n’ụzọ nkịtị, dịka onye odee ji nkà kee okwu dị ka ilu n’ederede niile:
Alụlụ[Abel #1892] nke alụlụ, onye nchịkọta ekwuola, alụlụ nke alụlụ: Ihe Niile bụ alụlụ.
Gịnị bụ uru nye Adam n’ọrụ ya niile nke ọ na-arụ n’okpuru Anyanwụ?
Ọgbọ na-aga, ọgbọ na-abata, ụwa na-eguzosi ike ruo ebighị ebi.
Anyanwụ apụtala, Anyanwụ abatala. Ọ na-aku ume gaa ebe o guzoro [na-agba ọsọ, Ab. Ọma 19:5, Hib. 12:1], onye na-apụta bụ ya nọ ebe ahụ.
Onye na-aga n’ebe nnwere onwe [ndịda/aka nri] na onye na-agagharị n’ebe zoro ezo [ugwu/aka ekpe], onye na-agagharị, onye na-agagharị, onye na-aga bụ Ifufe, n’elu okirikiri ya ka Ifufe bụ onye na-alaghachi azụ [tulee Jọn 3:8].
Iyi niile bụ ndị na-aga n’ebe Osimiri dị, Osimiri ejughị [afọ]. N’ebe guzosiri ike nke Iyi bụ ndị na-aga n’ebe ahụ, ha bụ ndị na-alaghachi iji jee ije.
Okwu niile agwụla ike. Mmadụ enweghị ike ikwu okwu [ogbi]. Anya anaghị afọ ịhụ [ìsì]. Ntị anaghị ejupụta n’ịnụ [ntị chiri].Ònye bụ onye GHỌRỌ? Onye NA-AGHỌ. Ònye bụ onye e mere? Onye a na-eme. Ọ dịghịkwa ihe ọhụrụ n’ihe niile dị n’okpuru anyanwụ.
Ọ dị okwu nke ọ na-ekwu, ‘Lee, nke a dị ọhụrụ’? Ya Onwe Ya GHỌRỌ ogologo oge gara aga ruo n’ọgbọ, onye GHỌRỌ site-rue n’ihu anyị [site n’ihu anyị ruo n’ihu anyị, 1 Kọr. 13:12]. Enweghị ncheta [ile anya n’ihu] maka Ndị Mbụ; nakwa maka Ndị Ikpeazụ NDỊ NA-AGHỌ. Ọ NA-AGHỌGHỊ ịbụ ncheta nye ha na ndị NDỊ NA-AGHỌ ruo Onye Ikpeazụ.”Eklisiastis 1:2-11 RBT
Nkịtị Hibru a adịghị mfe ịghọta. Mana rịba ama ka Eklisiastis 1 si jupụta n’ime ngwaa participle ndị na-ekwu maka omume nwere suffix pronoun kpọmkwem (ya/onwe ya nwanyị/ha), ma na-enweghị ihe ọ bụla doro anya na-egosi oge ma ọ bụ ebe. Ụdị participle n’Hibru enweghị accusative oge ma ọ bụ ebe. A na-akpọkarị participle Hibru ụdị ngwaa “na-enweghị njedebe.” N’ikwu ya ọzọ, ọ na-eburu echiche enweghị oge.
N’ihi ya, a ga-ewere okirikiri ọ bụla dịka “ncheta” dịka a na-akpọ ụbọchị ọ bụla ncheta. Chee onwe gị ka ị na-abanye n’ime ncheta. Anyị na-akpọ ahụmahụ dị otu a déjà vu. O meela “na mbụ.” A haziri Bible Hibru dum n’ụzọ a—e nwere naanị nke zuru ezu, na nke ezughị ezu. Ihe na-aghọ, nke ga-aghọ, na nke ghọrọla “ogologo oge gara aga.” Nke ahụ bụ isi nke “ebighị ebi,” na ndị a mụrụ site n’ebighị ebi.
Ifufe bụ onye na-eme okirikiri ya, a na-edekọ okwu n’“akụkọ ihe mere eme,” mgbe ahụ a na-emezu ha kpọmkwem, n’ihi na ihe e mere bụ onye a na-eme, ya bụ ihe zuru ezu ka a na-emecha ya. Site n’ihu ya, ruo n’ihu nke ya. Echiche nke Akwụkwọ Nsọ Hibru adabereghị na mgbe ahụ, kama na ugbu a dịka a na-akpọ ụbọchị Sabbath “Taa,” ya mere “Taa, ọ bụrụ na unu anụ olu ya” (Hib. 3:7,15 4:7, Ab. Ọma 95:7). Echiche nke “Eluigwe” dịkwa otú ahụ na mgbe ahụ na ugbu a bụ otu. Ma ọ bụ kwesịrị ịbụ otu. Lee, ugbu a bụ oge amara [ịhulata ala]; lee, ugbu a bụ ụbọchị nzọpụta.
Ichekwa ederede eziokwu ahụ, n’ime ebube ya niile dị omimi, ọbụna nke na-ada ka ihe nzuzu, na-enye onye na-agụ ọ bụla ohere ịmata ezi uche dị n’azụ ya, nke mere na ọbụna ma ọ bụrụ na mmadụ ekweghị, ha nwere ike jụ ederede eziokwu ahụ. Ma ọ bụ ọ bụrụ na onye na-ekweghị na Chineke ewere ya dịka echiche oge ochie, nke mgbe ochie, ha nwere ugbu a ohere ịdabere arụmụka ha na ederede eziokwu kama ịdabere n’ntụgharị asụsụ e ji nnọchi dabere n’ọnọdụ mee.
Ndetu:
*Lee Meek, Theophile James. “The Hebrew Accusative of Time and Place.” Journal of the American Oriental Society 60, no. 2 (1940): 224-33. doi:10.2307/594010.