Piroofeesarri Ibrootaa dandeettii qabu kamiyyuu Ibroonni Kitaaba Qulqulluu uumamaan afaan tapha jechaati jedhee barsiisa. Ibroota Kitaaba Qulqulluu keessatti, taphi jechaa “dabalata” og-barruu qaxalee qofa miti—inni madda hiika barruuti. Barreessitoota duriitiif, sagaleen jechaa tokkoo yeroo baay’ee uumamaan essence (uumama) isaa wajjin kan wal qabateetti ilaalama ture. Jechoonni lama sagalee wal-fakkaataa yoo qabaatan, dhaggeeffataan walitti dhufeenya tiyooloojii gadi fagoo isaan gidduu akka jiru tilmaama.
Kitaabni Qulqulluu yeroo baay’ee amala ykn carraa namaa ibsuuf tapha jechaatti fayyadama. Kunneen hiika hundee jechaa tapha jechaa irratti hundaa’an jedhamu.
-
Adaam fi Dachii: Namni jalqabaa, Adam, lafa, Adamah irraa uumame. Kun wal-fakkattii sagalee qofa miti; haala dhala namaa “Dachii” wajjin kan wal qabate ta’uu isaa ibsa.
-
Yaa’iqoob (Ya’akov) Qabsaa’icha: Maqaan isaa “faana” (aqeb) wajjin wal qabata sababiin isaas yeroo dhalatu faana obboleessa isaa qabate, boodas “bakka bu’uu/gowwoomsuu” (aqab) wajjin wal qabata. Taphi jechaa kun jijjiirama amala isaa gowwoomsaa irraa gara nama Waaqayyoo wajjin qabsaa’uutti hordofa.
“Walaloo-raajii” Ibrootaa Paronomasia (jechoota sagalee wal-fakkaataa qaban garuu hiika adda addaa qabanitti fayyadamuu) fayyadamuun “daawwitii naamusaa” uuma. Kun Kitaaba Isaayyaas keessatti baramaadha, bakka Waaqayyo “firdii barbaadee garuu dhangala’aa dhiigaa/cunqursaa argate.” Himni sun Ingiliffaan waan dhimma irratti jiru homaa hin ibsu, garuu Ibrootaan qabxiin isaa ifa ta’a: Waaqayyo mishpat barbaada garuu mispah argata, ykn tsedaqah (qajeelummaa) bakka bu’ee tse’aqah (iyya dhiphuu) argata.
Isinitti mul’ateeraa?
Jechoonni jijjiirama xiqqoo ta’een waan gaarii tokko gara waan baay’ee badaatti jijjiiruuf jijjiiramaniiru.
Galma Guutummaa
Maqaan ירושלם (consonantal: Y‑R‑W/Sh‑L‑M) tapha Ibrootaa keessoo affeera, sababiin isaas kunsonaantiiwwan isaa hundee jechoota Ibrootaa hiika qaban wajjin wal simsiisuun ni danda’ama. Konkordaansiiwwan (fkn, Strong’s #3389) keessatti, yeroo tokko tokko ירה + שלם irraa akka dhufe, hiikni isaas “nagaa hundeeffame” akka ta’e yaadama.
Garuu, yaadni sun gama jechaatiin kallattiidha miti, sababiin isaas ירה mataan isaa hiika baay’ee qaba, “hundeessuu” qofa jechuu miti. Kana caalaa, hiikni isaa inni bu’uuraa Kitaaba Qulqulluu keessatti **darbuu, fageessanii darbuu, kallattii agarsiisuu, barsiisuu** dha. (weekly.israelbiblecenter.com). Maqaan magaalattii jalqaba xalayaa Amarna (jaarraa 14ffaa K.D.P) keessatti akka (URU-ša-lim) mul’ata, Akkaadiyaaniin Urusalim / Urušalim jedhamee barreeffame. Kun hayyoonni tokko tokko tapha jechaa kamiyyuu akka tuffatan taasisa. Garuu, filannoon kan keessani.
Sababa kanaan yadah yeroo baay’ee yarah wajjin wal maka:
| Hundee | Dirree Hiikaa Bu’uuraa | Kan gocha fudhatuu? | Fayyadama Fakkoommii |
|---|---|---|---|
| ידה (yadah) | Darbuu, gadi lakkisuu, harka kennuu | Cimsee | Firdii, kennuu, baqattummaa |
| ירה (yarah) | Kallattii agarsiisuu, barsiisuu | Filannoo / yaad-qabeessa | Barsiisuu, qajeelcha, galma qabachuu |
Jechi **Tooraa** jedhu **yarah** irraa dhufe, akka *waan galma qabamee* tokkootti, kanaanis hiika bal’aa “barsiisa” ykn “qajeelfama” ykn isa durii “seera” jedhu qaba.
Hiika Qaamolee
(a) שלם:
– Hundee hiika “guutuu, hunda, xumurame” qabu.
Kun jechoota akka שלום (nagaa, guutummaa) keessatti hiikaan giddu-galeessa yoo ta’u, Ibroota Kitaaba Qulqulluu keessatti dirree hiikaa tasgabbaa’aa qaba.
(b) ירה:
– Hundee hiika “fageessanii darbuu” fi “kallattii agarsiisuu/barsiisuu” dabalata.
Hiikni dachaa kun tapha jechaatiif dandeettii kenna sababiin isaas yaadni *kallattii* ykn *galmaa* ulfaatinna fakkoommii baachuu danda’a.
Carraawwan Tapha Jechaa
Akka hiika hundee jechaa seenaa osoo hin taane akka tapha jechaatti yoo dubbifame, dubbisni keessoo hedduun ni mul’atu:
A. “Galma Nagaa / Gara Guutummaatti Kallattii Qabachuu”
Sababa:
Yoo ירה akka “hundeessuu” qofa osoo hin taane akka “galma qabachuu/kallattii agarsiisuu” fudhanne, **שלם** wajjin walitti dhufee, maqaan sun akka kanaan dhaga’amuu danda’a:
“Galma Nagaa / Gara Guutummaatti Kallattii Qabachuu.”
Dubbisni kun ירה akka **fakkoommii kallattii sochii qabuu** fudhata — akka waan nagaan/guutummaan *galma magaalattiin itti qajeelfamtu* ta’eetti, *galma* ykn *target* guutummaa.
Sababa tapha jechaa Ibrootaa keessatti:
- Ibroonni Kitaaba Qulqulluu yeroo baay’ee fakkii gochaa (verb imagery) akka fakkoommiitti fayyadamu, kallattii qaamaa fi hordoffii naamusaa/yaadaa walitti maku.
- Magaalattiin akka bakka argama waaqummaa fi guutummaa kakuutti og-barruu keessatti ibsamuun ishee dubbisa kana Kitaaba Qulqulluu keessatti akka dhaga’amu taasisa.
B. “Qajeelfama / Barnoota Guutummaa”
Sababa:
Karaan biraa ירה + שלם itti dubbifamu gara guutummaatti barsiisuu dha. Sababiin isaas bifa *hiphil* kan ירה “barsiisuu” jechuu waan danda’uuf, kun kanaan dhufa:
“Qajeelfama Guutummaa / Nagaa Barsiisuu.”
Yaada Deggeru:
Fayyadama bal’aa ירה (keessattuu hiphil) keessaa tokko Ibroota Kitaaba Qulqulluu keessatti “barsiisuu, agarsiisuu” — kallattii/barnoota dha. Taphi jechaa kun magaalattii akka bakka dhala namaa gara guutummaatti agarsiistutti ibsa. Kunis bakka nuti jecha (dubartii) Tooraa (תורה) BDB’n akka ibsetti “kallattii” jedhamu irraa argannu dha, inni mataan isaa irra deddeebi’amee akka “barsiisa” guutummaa, hubannaa fi jireenya kennuutti ibsama.
C. “Guutummaa Ilaaluu”
Garaagarummaan kun hundee jechaa biraa yeroo baay’ee tapha jechaatiin walitti dhufeenya qabu irraa fudhatama: ראה (ilaaluu). Akka sagaleetti ירה wajjin tokko ta’uu baatus, wal-fakkattiin sagalee dubbistoonni walaloo fi raajii Ibrootaa dirree kana akka walitti maku jajjabeessa, tapha jechaa akka kanaan uuma:
“Isaan guutummaa (nagaa) ni argu.”
Kun baay’ee cimaa miti garuu hiika hundee jechaa aadaa (folk-etymology) aadaa Yihudoota boodaa keessatti ragaa qaba, isaanis yeroo baay’ee silabii jalqabaa arguu/mul’ata wajjin wal qabsiisu. (cf. post kana kan ‘Chief Rabbi’ tokkoon barreeffame)
Cimina Faarfannaa (“Nagaa Yerusaalemiif Kadhadhaa”)
Taphi jechaa Kitaaba Qulqulluu keessatti argamu walitti dhufeenya **Yerusaalem** fi **shaalom/guutummaa** gidduu jiru cimsa. Fakkeenyaaf, Faarfannaa 122:6 (Ibrootaan) akkas jedha:
שאלו שלום ירושלם
Himni kun kallattiidhaan nagaa (shalom) maqaa bakka sanaa wajjin walitti dhufeenyaan waama, kunis dubbistoonni Ibrootaa ירושלם akka yaadaatti nagaa/guutummaa wajjin akka wal qabatu akka dhaga’an taasisa, hiikni hundee jechaa seenaa adda ta’us.
Xumura: Tapha Jechaa Keessoo Baay’ee Walitti Hidhaman
Hiika Ibrootaa keessoo fi wal-fakkattii walaloo Kitaaba Qulqulluu irratti qofa hundaa’uun, tapha jechaa keessoo ירושלם irratti ta’uu danda’an:
- “Galma Nagaa / Gara Guutummaatti Kallattii Qabachuu” — hordoffii kallattii addeessa.
- “Qajeelfama / Barnoota Guutummaa” — magaalattii akka bakka nagaa barsiisuutti ibsa.
- “Guutummaa Ilaaluu” — dubbisa hundee jechaa aadaa kan wal-fakkattii walaloo mul’ataa fi guutummaa wajjin qabu calaqqisiisu.
Dubbisni kunneen gama seenaa-afaanitiin hiika hundee jechaa miti (kun dubbisaa gara karaa biraa guutumaan guutuutti geessa); isaan tapha jechaa og-barruu/hiikaa kan walaloon Ibroota Kitaaba Qulqulluu *haala isaa keessatti* itti hojjetuudha.