ብቁ የሆነ ማንኛውም የዕብራይስጥ ፕሮፌሰር የመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ በተፈጥሮው የቃላት ጨዋታ (wordplay) ያለበት ቋንቋ እንደሆነ ያስተምራል። በመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ፣ የቃላት ጨዋታ እንዲሁ የተራቀቀ ሥነ-ጽሑፋዊ “ተጨማሪ” ነገር አይደለም—የጽሑፉ ትርጉም አንቀሳቃሽ ሞተር ነው። ለጥንታውያን ደራሲያን፣ የአንድ ቃል ድምፅ ብዙውን ጊዜ ከቃሉ ምንነት ጋር በውስጥ የተቆራኘ ተደርጎ ይታይ ነበር። ሁለት ቃላት ተመሳሳይ ድምፅ ካላቸው፣ አድማጩ በመካከላቸው ጥልቅ የሆነ ሥነ-መለኮታዊ ግንኙነት እንዳለ ያስብ ነበር።
መጽሐፍ ቅዱስ የአንድን ሰው ባህሪ ወይም እጣ ፈንታ ለመግለጽ በተደጋጋሚ የቃላት ጨዋታን ይጠቀማል። እነዚህም በቃላት ጨዋታ ላይ የተመሰረቱ የቃላት አመጣጥ ጥናቶች (pun-based etymologies) ይባላሉ።
-
አዳም እና ምድር (Adam and the Earth)፦ የመጀመሪያው ሰው፣ አዳም (Adam)፣ የተበጀው ከመሬት፣ አዳማ (Adamah) ነው። ይህ እንዲሁ የቃላት ቤት መምታት ብቻ አይደለም፤ የሰውን ልጅ ሁኔታ ከ”ምድር” ጋር የተቆራኘ መሆኑን ይገልጻል።
-
ያዕቆብ (Ya’akov) ታጋዩ፦ ስሙ “ከተረከዝ” (aqeb) ጋር የተያያዘ ነው ምክንያቱም ሲወለድ የወንድሙን ተረከዝ ይዞ ነበር፣ በኋላም “መተካት/ማታለል” (aqab) ከሚለው ጋር ተያይዟል። የቃላት ጨዋታው የእሱን ባህሪ ከአታላይነት ወደ እግዚአብሔር ታጋይነት የተለወጠበትን ጉዞ ይከተላል።
የዕብራይስጥ “ትንቢታዊ-ግጥም” ፓሮኖማሲያ (Paronomasia) (ተመሳሳይ ድምፅ ያላቸውን ነገር ግን የተለያየ ትርጉም ያላቸውን ቃላት መጠቀም) በመጠቀም “የሥነ-ምግባር መስታወት” ይፈጥራል። ይህ በኢሳይያስ መጽሐፍ ውስጥ የተለመደ ነው፣ እግዚአብሔር “ፍትህን ይፈልጋል ነገር ግን ደም መፋሰስን/ጭቆናን ያገኛል።” ያ ዓረፍተ ነገር በእንግሊዝኛ (ወይም በአማርኛ) ምን አደጋ ላይ እንዳለ ምንም አይገልጽም፣ ነገር ግን በዕብራይስጥ ነጥቡ ግልጽ ይሆናል፦ እግዚአብሔር mishpat (ፍትህ) ይፈልጋል ነገር ግን mispah (ደም መፋሰስ) ያገኛል፣ ወይም በ tsedaqah (ጽድቅ) ፋንታ tse’aqah (የጭንቀት ጩኸት) ያገኛል።
ይህንን አስተዋላችሁ?
ቃላቱ በጣም ትንሽ በሆነ ለውጥ ተቀይረው ጥሩ የሆነውን ነገር ወደ መጥፎ ነገር ቀይረውታል።
የሙላት ዓላማ
ירושלם (ተነባቢ ፊደላት፦ Y‑R‑W/Sh‑L‑M) የሚለው ስም ውስጣዊ የዕብራይስጥ ጨዋታን ይጋብዛል ምክንያቱም ተነባቢ ፊደላቱ ትርጉም ካላቸው የዕብራይስጥ ስርወ ቃላት እና የትርጉም መስኮች ጋር ሊጣጣሙ ይችላሉ። በቃላት ማውጫዎች (ለምሳሌ Strong’s #3389)፣ ስሙ ከ ירה + שלም የመጣ እንደሆነ ይጠቆማል፣ ይህም “ሰላማዊ ሆኖ የተመሰረተ” ተብሎ ይተረጎማል።
ሆኖም፣ ያ አስተያየት በቃላት ጥናት ረገድ ቀጥተኛ አይደለም፣ ምክንያቱም ירה ራሱ ብዙ ትርጉሞች ስሉት እና “መመስረት” ወይም “መሰረት መጣል” የሚል ትርጉም ብቻ የለውም። ይልቁንም፣ ዋናው የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጉሙ መወርወር፣ መተኮስ፣ መጣል፣ መምራት፣ ማስተማር ነው። (weekly.israelbiblecenter.com)። የከተማዋ ስም መጀመሪያ የታየው በአማርና ደብዳቤዎች (14ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ) ውስጥ (URU-ša-lim) ተብሎ ነው፣ በአካድኛም Urusalim / Urušalim ተብሎ ተጽፏል። ይህ አንዳንድ ምሁራን ማንኛውንም የቃላት ጨዋታ ውድቅ እንዲያደርጉ ያደርጋቸዋል። ምርጫው ግን የእርስዎ ነው።
በዚህ ምክንያት yadah ብዙውን ጊዜ ከ yarah ጋር ይደባለቃል፦
| ስርወ ቃል | ዋናው የትርጉም መስክ | ተሻጋሪ ግስ? | ምሳሌያዊ አጠቃቀም |
|---|---|---|---|
| ידה (yadah) | መወርወር፣ መጣል፣ አሳልፎ መስጠት | በጥብቅ | ፍርድ፣ መስጠት፣ ስደት |
| ירה (yarah) | ማለም፣ መምራት፣ ማስተማር | አማራጭ / ሆን ተብሎ | ትምህርት፣ መመሪያ፣ ኢላማ ማድረግ |
Torah (ቶራ) የሚለው ቃል ከ yarah የመጣ ነው፣ ትርጉሙም ለአላማ የተወረወረ ነገር ማለት ነው፣ በዚህም “ትምህርት” ወይም “መመሪያ” ወይም የድሮው ተወዳጅ ትርጉም “ሕግ” የሚሉ ሰፋ ያሉ ትርጉሞችን ይይዛል።
የክፍሎቹ ትርጉሞች
(ሀ) שלም፦
– ስርወ ትርጉሙ “ሙሉ፣ የተሟላ፣ ያለቀለት” ማለት ነው።
ይህ እንደ שלום (ሰላም፣ ሙላት) ላሉ ቃላት በትርጉም ረገድ ማዕከላዊ ነው እና በመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ ውስጥ የተረጋጋ የትርጉም መስክ አለው።
(ለ) ירה፦
– የስርወ ቃሉ የትርጉም ክልል “መተኮስ/መወርወር” እና “መምራት/ማስተማር” የሚሉትን ያካትታል።
ይህ ድርብ ትርጉም ለቃላት ጨዋታ ምቹ ሁኔታን ይፈጥራል ምክንያቱም የአቅጣጫ ወይም የአላማ ሃሳብ ምሳሌያዊ ክብደት ሊኖረው ይችላል።
የቃላት ጨዋታ አማራጮች
እንደ ታሪካዊ የቃላት አመጣጥ ሳይሆን እንደ ቃላት ጨዋታ ሲነበብ፣ በርካታ ውስጣዊ ንባቦች ይወጣሉ፦
ሀ. “የሰላም አላማ / ወደ ሙላት ማለም”
ምክንያታዊ መሠረት፦
ירה የሚለውን ቃል በጥብቅ “መመስረት” ሳይሆን “ማለም/መምራት” ብለን ከወሰድን፣ ከ שלም ጋር ሲጣመር ስሙ እንዲህ ተብሎ ሊሰማ ይችላል፦
“የሰላም አላማ / ወደ ሙላት ማለም።”
ይህ ንባብ ירה የሚለውን እንደ ንቁ የአቅጣጫ ምሳሌ ይቆጥረዋል — ሰላም/ሙላት ከተማዋ የምትመራበት ነገር፣ የሙላት ግብ ወይም ኢላማ እንደሆነ አድርጎ ያሳያል።
በዕብራይስጥ የቃላት ጨዋታ ውስጥ ያለው ማረጋገጫ፦
- የመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ በተደጋጋሚ የግስ ምስሎችን በምሳሌያዊ ሁኔታ ይጠቀማል፣ ይህም አካላዊ አቅጣጫን እና ሥነ-ምግባራዊ/ሃሳባዊ ፍለጋን ያቀላቅላል።
- ከተማዋ በመለኮታዊ መገኘት እና በቃል ኪዳን ሙላት ስፍራነት የምትገለጽበት ሥነ-ጽሑፋዊ አቀራረብ ይህ ንባብ በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ትርጉም እንዲኖረው ያደርገዋል።
ለ. “የሙላት መመሪያ / ሰላምን ማስተማር”
ምክንያታዊ መሠረት፦
ሌላው ירה + שלም የሚለውን ለማንበብ የሚቻልበት መንገድ ወደ ሙላት የሚመራ ትምህርት እንደሆነ አድርጎ ነው። የ ירה የ hiphil ቅርጽ “ማስተማር” ማለት ስለሚችል፣ ይህ የሚከተለውን ውጤት ይሰጣል፦
“የሙላት መመሪያ / ሰላምን ማስተማር።”
ደጋፊ ሃሳብ፦
በመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ ውስጥ ከ ירה (በተለይም hiphil) ሰፋ ያሉ አጠቃቀሞች አንዱ “ማስተማር፣ ማመልከት” ነው — ይህም አቅጣጫን/ትምህርትን የሚያመለክት ስሜት ነው። ይህ የቃላት ጨዋታ ከተማዋን የሰውን ልጅ ወደ ሙላት የምታመለክት ስፍራ አድርጎ ይስላታል። በተጨማሪም Torah (תורה) የሚለውን (ሴት አንቀጽ) ቃል የምናገኘው እዚህ ጋር ነው፣ በ BDB የተተረጎመው “መመሪያ” ተብሎ ሲሆን እሱ ራሱ በተደጋጋሚ ሙላትን፣ ማስተዋልን እና ህይወትን የሚሰጥ “ትምህርት” ተብሎ ይገለጻል።
ሐ. “ሙላትን ማየት / መመልከት”
ይህ አማራጭ ብዙውን ጊዜ በቃላት ጨዋታ ከሚጣመር ሌላ ስርወ ቃል ፍንጭ ይወስዳል፦ ראה (ማየት)። ምንም እንኳን በድምፅ ከ ירה ጋር ተመሳሳይ ባይሆንም፣ የድምፅ መመሳሰሉ የዕብራይስጥ ግጥም እና ትንቢት አንባቢዎች እነዚህን መስኮች እንዲያቀላቅሉ ያበረታታል፣ ይህም እንደዚህ ያሉ የቃላት ጨዋታዎችን ይፈጥራል፦
“ሙላትን (የሰላምን) ያያሉ።”
ይህ ብዙም ጥብቅ ባይሆንም፣ በኋላ ባለው የአይሁድ ወግ ውስጥ በስሙ የሕዝብ-ሥርወ-ቃል ትርጓሜዎች ውስጥ ተረጋግጧል፣ ይህም ብዙውን ጊዜ የመጀመሪያውን ክፍለ ቃል ከማየት/ራዕይ ጋር የተያያዘ አድርጎ ይመለከተዋል። (ዝከ. ይህ ጽሑፍ በ ‘Chief Rabbi’)
የመዝሙር ማጠናከሪያ (“ለኢየሩሳሌም ሰላምን ለምኑ”)
በቅዱሳት መጻሕፍት ውስጥ ያለው የቃላት ጨዋታ በ ኢየሩሳሌም እና በ ሻሎም/ሙላት መካከል ያለውን ግንኙነት ያጠናክራል። ለምሳሌ፣ መዝሙር 122:6 (በዕብራይስጥ) እንዲህ ይላል፦
שאלו שלום ירושלם
ይህ ሐረግ ቃል በቃል ሰላምን (shalom) ከቦታው ስም ጋር አቀራርቦ ይጠራል፣ ይህም የዕብራይስጥ አንባቢዎች ቃል በቃል ታሪካዊ አመጣጡ ቢለይም እንኳ ירושלם የሚለውን በሃሳብ ደረጃ ከሰላም/ሙላት ጋር የተቆራኘ አድርገው እንዲሰሙት ያስችላቸዋል።
ማጠቃለያ፦ በጣም ተያያዥነት ያላቸው ውስጣዊ የቃላት ጨዋታዎች
በውስጣዊ የዕብራይስጥ ትርጉሞች እና በተለመደው የመጽሐፍ ቅዱስ ግጥማዊ ስሜት ላይ ብቻ በመመስረት፣ በ ירושלם ላይ በጣም አሳማኝ የሆኑት ውስጣዊ የቃላት ጨዋታዎች የሚከተሉት ናቸው፦
- “የሰላም አላማ / ወደ ሙላት ማለም” — የአቅጣጫ ፍለጋን ጎላ አድርጎ የሚያሳይ።
- “የሙላት መመሪያ / ሰላምን ማስተማር” — ከተማዋን ወደ ሰላም የሚመራ የትምህርት ማዕከል አድርጎ የሚስል።
- “ሙላትን ማየት” — ከራዕይ እና ከሙላት ጋር ያለውን ግጥማዊ ግንኙነት የሚያንፀባርቅ የሕዝብ-ሥርወ-ቃል ንባብ።
እነዚህ ንባቦች በታሪካዊ-ቋንቋ ጥናት ረገድ የቃላት አመጣጥ ጥያቄዎች አይደሉም (ይህም አንባቢን ወደ ሌላ የተለየ መንገድ ይወስደዋል)፤ ይልቁንም የመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ ግጥም በራሱ አውድ ውስጥ እንዴት እንደሚሰራ የሚያሳዩ ሥነ-ጽሑፋዊ/የትርጉም የቃላት ጨዋታዎች ናቸው።