ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός ἵνα καταισχύνῃ τοὺς σοφούς…
bali mambo ya kijinga ya utaratibu huu Mungu ameyachagua ili kuwaaibisha wataalamu waliosoma…(1 Kor. 1:27 RBT)
Ni wazi kwamba kuna mambo “ya kijinga” kabisa yanayopatikana katika Biblia. Lakini hii ni sifa ya makusudi ya kifasihi badala ya matokeo ya ukosefu wa akili. Hakika, inajenga mpasuko mkubwa kati ya wasomi wa kidini na wasomi wasio wa kidini, wanasayansi wasioamini Mungu/agnostiki. Lakini ni sifa ya ajabu kama nini! Kwa nini watu wanaojua kusoma na kuandika walioelimika katika Kigiriki, Kiebrania, na Kilatini wanaandika mambo ya ajabu na “ya kijinga” kila mahali? Mmarekani wa kawaida hawezi hata kuzungumza au kuandika katika lugha nyingi hivyo.
Kwa kuingia kwa mifumo ya AI ya LLM, ingawa si sahihi kila wakati, kama mashine za kutabiri uwezekano mtu anaweza kufanya majaribio ya lugha ya kuvutia. Lugha ya Kigiriki cha Kale inayopatikana mtandaoni kwa ajili ya mafunzo ya AI ni ndogo ikilinganishwa na maudhui yasiyo na mwisho ya Kiingereza. Hata hivyo, inatosha kutoa maarifa yenye nguvu papo hapo. Moja ya nguvu hizo ni kutumia asili ya “uwezekano” ya LLM kufanya jaribio la shinikizo la lugha mbalimbali (cross-linguistic stress test). Kwa kuitaka mifumo hiyo itengeneze “Kiingereza cha Kiapokaliptiki Kilichoigizwa,” tunaweza kuilazimisha ifanye kazi katika “ardhi isiyo na mwenyewe” kati ya mafunzo yake makuu ya Kiingereza na uelewa wake wa upekee wa kisintaksia wa Kigiriki cha, tuseme, Kitabu cha Ufunuo—hakika kimoja cha vitabu “vya kijinga” zaidi katika fasihi ya kidini.
Ni kwa Kiasi Gani ni cha Kijinga?
ChatGPT: Chini ni jaribio lililodhibitiwa katika Kiingereza lililoandikwa kwa makusudi nje ya mipaka ya kawaida ya kisarufi, kisintaksia, na kisemantiki kwa namna inayofanana na Kigiriki cha Ufunuo. Lengo si “ajabu ya kishairi” tu, bali ukiukaji wa kimuundo: makubaliano yaliyovunjika, mantiki iliyohamishwa, sitiari mseto, deiksisi isiyo thabiti, na mabadiliko ya kisintaksia.
Hii inaakisi matukio yanayoonekana katika Kigiriki cha Ufunuo:
- Uingiliaji wa Kiebrania kwenye sintaksia ya Kigiriki
- Mifumo ya makubaliano isiyo ya kiasili
- Mfuatano wa wakati ulioporomoka
- Parataksia ikichukua nafasi ya hipotaksia
- Mzigo mkubwa wa kisemantiki wa alama
- Shiriki (participles) bila vitenzi vya nanga
- Mantiki ya maono badala ya mantiki ya mazungumzo
Kinachofuata si mtiririko wa fahamu na si nathari ya kisasa ya majaribio. Ni lugha ya ripoti ya maono — unukuzi wa kinabii badala ya utunzi.
Kiingereza cha Kiapokaliptiki Kilichoigizwa (Makusudi Si cha Kawaida)
Na mimi nikiona, tazama — sauti ya chuma ikizungumza nyuma ya rangi, na rangi haikuwa rangi bali ni kuungua kunakotembea.
Na ardhi ikainua miguu yake na kusimama juu yangu.
Na nilikuwa nimesimama nikiwa nimeanguka.
Na upepo ukauambia mlima: Wewe ni jana.
Na mlima ukajibu kwa moshi.
Taa saba zilikuwa zikipumua juu ya bahari, na pumzi yao ilihesabiwa na kupimwa na kufungwa kwa radi.
Na bahari ikafungua jicho lake na likawa mlango.
Na kutoka mlangoni akatoka mnyama wa namba, na meno yake yalikuwa kalenda.
Na akala masaa.
Na masaa yakapiga kelele kama ndege wasio na anga.
Na nikaiuliza sauti: Ni nani anayeandika?
Na sauti ikasema: Tayari kimeandikwa nyuma ya uso wako.
Na nikageuka ili nione sauti, na sauti ilikuwa imeketi.
Na kiti cha enzi kilikuwa kinatembea.
Na mfalme alikuwa wengi.
Na wale wengi walikuwa jina moja.
Na jina lilikuwa limefungwa kwa moto.
Na moto ulikuwa unazungumza sheria.
Na sheria zilikuwa hai.
Na walio hai walihukumiwa na wafu.
Na wafu walikuwa wamesimama.
Na waliosimama walikuwa wakianguka kuelekea juu.
Na anga likajikunja kama gombo la mfupa.
Na wakati ukavunjika mguu wake na haukuweza kutembea kwenda mbele.
Na wa mwisho akasimama mbele ya wa kwanza na kusema: Mimi niko baada yako.
Na wa kwanza akajibu: Wewe uko mbele yangu.
Na dunia ikaandika hukumu yake yenyewe.
Na hukumu ikamla msomaji.
Kinachofanya Hii iwe “Isiyo ya Kiingereza” kwa Namna Inayofanana na Ufunuo
1. Makubaliano Yaliyovunjika
kiti cha enzi kilikuwa kinatembea
mfalme alikuwa wengi
wale wengi walikuwa jina moja
Ukiukaji wa upatanishi wa idadi na kategoria — jambo la kawaida katika Kigiriki cha Ufunuo.
2. Parataksia ya Kiebrania
Kila kishazi kimeunganishwa na “na” bila utegemezi:
Na nikaona…
Na bahari ikafungua…
Na moto ulikuwa unazungumza…
Hii inaakisi mantiki ya masimulizi ya Kiebrania cha Biblia iliyowekwa kwenye Kigiriki.
3. Sintaksia ya Maono Badala ya Sintaksia ya Kimantiki
Sababu na athari inabadilishwa na mfuatano wa utambuzi:
Na nikageuka ili nione sauti, na sauti ilikuwa imeketi.
Sarufi inaakisi uchakataji wa maono, si maelezo ya kimantiki.
4. Kuporomoka kwa Kategoria
Vitu visivyo na uhai hufanya kazi kama viumbe hai, dhana zisizoshikika zinakuwa miili:
ardhi ikainua miguu yake
wakati ukavunjika mguu wake
kiti cha enzi kilikuwa kinatembea
Hii inaiga ontolojia ya ishara ya Ufunuo.
5. Kuzidisha Mzigo wa Kisemantiki
Picha hubeba marejeleo mengi kwa wakati mmoja:
mnyama wa namba
meno yalikuwa kalenda
sheria zilikuwa hai
Kama wanyama, mihuri, pembe, na taji za Ufunuo.
6. Ukosefu wa Utulivu wa Deiktiki
Hakuna nanga thabiti ya anga au wakati:
Wewe ni jana
Mimi niko baada yako
Wewe uko mbele yangu
Hii inaakisi mantiki ya wakati wa kiapokaliptiki.
7. Mabadiliko ya Kishiriki (kwa maneno ya Kigiriki)
Katika Ufunuo, shiriki (participles) mara nyingi huelea bila nanga za kisarufi.
Hapa hilo linaakisiwa na vitenzi bila vihusika thabiti:
walio hai walihukumiwa na wafu
waliosimama walikuwa wakianguka kuelekea juu
Hii Inadhihirisha Nini
Kama Ufunuo ungeandikwa leo kwa Kiingereza kikiwa na uhusiano uleule na matumizi ya kawaida kama ambavyo Kigiriki chake kinavyo na Koine, ungesomeka kidogo kama ushairi na zaidi kama ripoti ya kigeni — sarufi iliyopindishwa na maono, sintaksia iliyobatilishwa na mantiki ya ufunuo.
Si “Kigiriki kibaya.”
Ni Kigiriki cha kinabii.
Na lugha ya kinabii haitii uchumi wa lugha — inatii ulazima wa ishara.
Na hiyo inamaanisha imefungwa. Chanzo-fungwa. Ufungaji wa kisemantiki. Si utunzi. Hii inamaanisha mwandishi anakuwa mkalimani pekee mwenye uwezo kamili.
Kila mtu mwingine anajenga upya ishara kutoka kwenye kelele, hata kama ujenzi wao ni wa nidhamu au wa kisomi kiasi gani.