Maandishi ya Mfereji wa Siloamu – Real Bible Translation Project

Yaliandikwa katika *Handaki la Hezekia* mnamo 700 KK. Picha kwa hisani ya: Zev Radovan. Kulingana na mifano ya AI, muda ambao ungechukua kuandika haya kwa nyundo na ncha kali ungekuwa karibu saa 3.5 hadi 7. Ongeza muda wa kwanza kutengeneza cartouche (eneo tambarare laini) na utakuwa na mradi wa saa 6-12, pengine kwa siku 1-2. Hiyo ni kazi nyingi kwa mistari 6. Dhana imekuwa daima kwamba maneno hayo ni ya kiufundi yakielezea mafanikio ya kihandisi, lakini maneno hayo kwa kweli ni ya ajabu sana. Vipimo vya namba vyote viko sawa kwa kushangaza: 100, 1200. Neqevah inamaanisha “mwanamke” au “kutoboa” si handaki. Hakuna kutajwa kwa “timu” bali mambo yasiyo dhahiri kama “mtu kuelekea rafiki yake” na “shoka juu ya shoka” na “kutoka kulia na kutoka kushoto.” Wengine wanaweza kudhani ni nathari iliyokwezwa ili kuigiza hadithi hiyo. Hakuna hadithi nyingi katika maandishi haya ya herufi 216. Wengine wanaweza kudhani maandishi ya kinabii lazima yafuate “sajili fulani ya kinabii” lakini hiyo si kweli pia. Hii si nathari iliyokwezwa inayoigiza mafanikio ya kihandisi. Semi hizi zinaakisi mifumo inayopatikana katika Agano la Kale lote na hivyo hubeba maana muhimu zenyewe. Hii iliandikwa kwa mtindo wa mwandiko wa “cursive” wa Kiebrania cha Kale (si kwa herufi za mstatili ambazo ni rahisi kuchonga) wakati uleule mwandishi wa Isaya (na Mika, baadhi ya kumbukumbu za Wafalme, na Zaburi, n.k.), alikuwa akifanya kazi yake—akiandika maandishi ya kinabii katika Kiebrania cha Kale kwa kalamu ya tete na wino. Mtu mwenye elimu ya juu alifanya hivi. Inaangazia sajili ileile ya fasihi inayopatikana katika sehemu nyingi za nathari za Biblia ya Kiebrania. Huyu alikuwa mtu bila shaka anayejua sana Torati na Maandiko ya Kiebrania. Kwa hiyo, walikuwa wanajaribu kusema nini?

תמה¹ הנקבה² וזה היה דבר הנקבה בעוד³ החצבם מנפם

הגרזן אש⁴ אל רעו⁵ ובעוד שלש אמת⁶ להנקב וישמ קל אש ק

רא אל רעו כי הית⁷ זדה⁸ בצר⁹ מימן ומהשמאל ובים ה

נקבה הכו החצבם אש לקרת רעו גרזן על גרזן וילכו¹⁰

המים מן המוצא¹¹ אל הברכה במאתים ואלף אמה ומא

ת אמה היה גבה¹² הצר¹³ על ראש החצבם

Amekamilika, Mwanamke (“aliyetobolewa”). Na huyu amekuwa mpangilio wa Mwanamke ndani ya kurudiwa kwa Wachongaji, wale wanaozungusha huku na huko Shoka, kila mtu kuelekea kwa mwenzake, na ndani ya kurudiwa kwa wajakazi watatu, alisikika, sauti ya mtu akiita kuelekea kwa mwenzake, kwani akawa mjeuri ndani ya Dhiki/Uzingiro kutoka upande wa kulia na kutoka kushoto; na ndani ya siku/udhihirisho wa Mwanamke Wachongaji walipiga, kila mtu kukutana na mwenzake, shoka juu ya shoka, na Maji-Mawili yalitoka katika Chanzo kuelekea kwenye Birika ndani ya mamia-mawili na elfu moja ya mjakazi; na kiburi/ukwezi wa Uzingiro dhidi ya kichwa cha Wachongaji amekuwa mjakazi mia moja.

Maandishi Ukutani…

בצר לי אקרא יהוה ואל אלהי אקרא וישמע מהיכלו קולי ושועתי באזניו

“Katika dhiki/uzingiro wangu namkabili Yeye Aliyeko, nami naita kuelekea kwa walio na nguvu, naye anasikia sauti yangu kutoka hekaluni mwake, na kilio changu cha msaada masikioni mwake.”

(2 Samweli 22:7 RBT)

הנני עמד לפניך שם על הצור בחרב והכית בצור ויצאו ממנו מים ושתה העם

“Tazama! yeye anayesimama hapo mbele ya nyuso zako, juu ya Mwamba wa Jabali [הַצּוּר֮] ndani ya Jangwa Kavu (“Horebu”); nawe umepiga ndani ya Mwamba wa Jabali, nao, Maji-Mawili, yanatoka ndani yake, na Watu, amekunywa!”

(Kutoka 17:6 RBT)

שמעו אלי רדפי צדק מבקשי יהוה הביטו אל צור חצבתם ואל מקבת בור נקרתם

“Nisikilizeni mimi, ninyi mnaofuatilia/mnaotesa aliye wa haki, ninyi mnaomtafuta Yeye Aliyeko! Tazama kwa makini kuelekea mwamba wa jabali mliouchonga, na kuelekea nyundo ya shimo la pango mlilotoboa!”

(Isaya 51:1 RBT)

“Kwa sababu Makundi yote yamekunywa kutoka kwenye Divai ya Ghadhabu ya Ukahaba wake! Na Wafalme wa Dunia wamefanya ukahaba pamoja naye, na Wafanyabiashara wa Meli wa Dunia walitajirishwa kutokana na Nguvu ya Ujeuri wa wake!”

(Ufunuo 18:7 RBT)

“Na pia mimi, mimi mwenyewe nakuambia, kwamba wewe, wewe mwenyewe ni Jiwe (“Petros”), na juu ya Mwamba huu wa Jabali, huyu, nitajenga Kusanyiko lililoitwa langu, na milango ya Kuzimu (“Hades”) haitamshinda yeye!”

(Mathayo 16:18 RBT)

Maelezo

Kutafsiri הנקבה kama “uchimbaji” au “handaki” ni jambo la kipuuzi kweli na liko mbali sana na maana ya neno hilo kiasi kwamba “wasomi waliobobea” pekee ndio wanaoweza kufanya upuuzi huo. Lakini ikiwa unaamini kuwa neno linatumiwa kwa njia fulani, basi nadhani kila kitu kinawezekana.
Gesenius alifikiri kwamba hapakuwa na nafasi ya kutosha kwa תמה na hivyo akapendekeza תמ lakini tatizo ni kutokubaliana kwa jinsia. Hata hivyo kuna nafasi ya kutosha kwani kinachohitajika tu ni herufi ambayo ni ndogo sana. Wengine wamependekeza mambo kama dabar “neno/jambo lililoamriwa” au הנה “tazama“.
Kuhalisia בעוד inaweza kuchanganuliwa kama ב־ (“ndani ya”) + עוֹד (“kuendelea / kurudia / zaidi”). Ikiwa utachukua עוֹד katika maana yake halisi ya kurudia au mfululizo, basi בעוד inaweza kumaanisha “katika mfululizo” au “ndani ya tukio linalojirudia/linaloendelea.” Kiini cha kimaana ni kuwa ndani ya hatua/hali inayoendelea au inayojirudia, iwe inachukuliwa kama udumu wa muda au kama matukio yanayojirudia. Tafsiri ya kawaida “wakati” inafanya hili kuwa dhahania kwa usambamba wa muda, lakini picha ya msingi ni ya kuwa ndani ya kipindi kinachoendelea au kudumu.
Katika Kiebrania cha Kale, inalingana na konsonanti ’‑š, ambazo katika Kiebrania cha Biblia kwa kawaida zingewakilisha אש (“moto”). Sio tahajia ya kawaida ya איש (“mtu”), ambayo kwa kawaida ni (’‑y‑š). Katika maandishi kadhaa ya karne ya 8 ya Kaskazini-Magharibi ya Kisemiti, ikiwa ni pamoja na Maandishi ya Siloamu, mfuatano wa konsonanti unatumiwa kuwakilisha neno ʾîš “mtu,” kutokana na tahajia yenye upungufu (pia inajulikana kama matres lectionis). Hii inaunda neno linalofanana kabisa na ʾēš “moto,” ambalo hutatuliwa kabisa na muktadha.
Umbo lisilo la kawaida רעהו/רעו (“mwenzake/rafiki yake”). Kishazi איש אל רעהו kinatokea katika Vitabu na Manabii wa Kiebrania angalau mara 30.
Neno la dhiraa (urefu wa mkono) ni אמה ambalo kwa kweli ni neno la mjakazi, mjakazi wa kike, mtumwa wa kike. Angalia אמה Strong’s #519 na Gesenius. “Dhiraa” kama kipimo cha mkono itakuwa ni matumizi tu.
הית — ni bora kuchukuliwa kama tahajia ya kizamani au yenye upungufu ya היתָה (“akawa”), yaani nafsi ya 3 umoja kike ya היה. Upunguzaji huo (kuacha ה ya mwisho na vokali za ndani) umethibitishwa vyema katika maandishi ya mapema na nathari fupi ya kishairi.
Wasomi wanaliita hili neno gumu la maandishi haya. Kwa zaidi ya miaka 100 hakuna aliyeweza kuelewa maana yake, na tafiti nyingi zimefanywa. Gesenius alisema kuwa “halipatikani katika Agano la Kale.” Tangu kuchapishwa kwa maandishi haya mnamo 1881, tafsiri za zedah zimebadilika kutoka kijiolojia hadi kilugha na zinazozingatia uhandisi. Wasomi wa mapema walilihusisha na sifa za kifizikia zinazoruhusu upitishaji wa sauti, wakati wa baadaye walisisitiza makosa ya ujenzi. Makala ya 2020 ya Raanan Eichler inaorodhesha mapendekezo 16 pamoja na lake la “kutokulingana.” Hata hivyo ikiwa hatutanasa katika mtego wa muktadha wa uhandisi au vikwazo vya kijiolojia, lakini tukachukua muda kufikiria kuwa ni kauli ya kinabii kwani, baada ya yote, muktadha mzima wa Kifaa cha Kilugha cha Kiebrania (na waandishi wake na watu wake) ni mmoja wa manabii wanaotabiri unabii, basi tunaweza kupata maana rahisi ya neno hili. Hawa walikuwa watu wa Kitabu cha Unabii cha Kinabii. Je, kulikuwa na kitu kingine chochote muhimu zaidi kwa Waebrania? Watu wa Kitabu wametuachia kitabu ambacho hakina chochote isipokuwa unabii. Lakini wasomi hawapendi unabii. Ni sifa mbaya kwa sifa zao, ithibati, nafasi za mamlaka, n.k. Wao hupendelea kutegemea uchambuzi wa maneno yanayofanana ili kupata maana zinazoonekana kuwa za kisayansi na za juu zaidi. Kwa hivyo unabii karibu hauji kamwe wakati wa kusoma… unabii wa kale. Muktadha sio lazima uwe handaki chini ya Yerusalemu kwa sababu tu uliandikwa hapo. Kuna marejeleo rahisi sana katika Kiebrania cha Biblia: זדה — kutoka mzizi זוד / זדה (linganisha זֵד, זָדוֹן; Strong’s H2086/H2087), ikimaanisha “kutenda kwa kimbelembele, kwa kiburi, kwa vurugu.” Kama nomino/umbo la kivumishi hapa inaashiria ujeuri, vurugu, kimbelembele, si kupika au kuchemsha (maana hiyo ni ya pili na ya sitiari). זֵ֣ד mwenye kiburi mjeuri kama kiume na זֵדִֽים kama wenye kiburi wajeuri wingi inapatikana katika Agano la Kale. Jinsia ya kike ni rahisi sana זדה zedah. Hakuna uchawi unaohitajika.
Hii ilichukuliwa kama tahajia yenye upungufu ya בצור “katika mwamba” lakini angalia צוּר kufungia, kuzingira, na צַר nyembamba, dhiki, uzingiro. Hii hakika inafaa zaidi na wazo la “kutoka kulia na kutoka kushoto.”
ילכו (kutoka הלך, H1980 kutembea) si kitenzi cha kawaida kwa mtiririko wa maji. Maana yake halisi ni harakati ya makusudi ya viumbe hai (“kutembea, kwenda, kuendelea”). Inapotumiwa kwa matukio yasiyo na uhai, ni ya kipekee na ya pili, kwa kawaida ikimaanisha “kurefuka,” “kusonga mbele,” au “kuendelea (kwa mfuatano),” si “kutiririka” katika maana ya kihidroliki. Kiebrania cha Biblia mara kwa mara hupendelea נזל, נבע, שטף, au nomino rahisi ya maji (נחל, נהר, מים) wakati harakati halisi ya maji inakusudiwa.
המוצא inalingana na Strong’s H4161 (מוֹצא), kutoka mzizi יצא (“kutoka”). Inaashiria njia ya kutokea, tundu, mahali pa kutokea, au chanzo, kulingana na muktadha.
Kiebrania kinatofautisha nomino mbili za kawaida za “urefu.” קוֹמה (Strong’s #6967) inaashiria urefu au kimo kama kipimo cha upande wowote, kinachotokana na קום “kuinuka/kusimama,” na hutumiwa kwa ukubwa wa kifizikia (watu, miundo, kuta, miti). Kinyume chake, גבה (Strong’s #1363) inaashiria urefu kama ukwezi au mwinuko, wa kimaelezo zaidi kuliko wa kipimo, na hubeba maana ya umaarufu au utukufu (halisi au wa sitiari). Kwa hivyo maneno haya hayabadilishani kabisa: qomah inasisitiza kiwango kinachoweza kupimika, wakati gobah inasisitiza urefu uliokwezwa au bora. Angalia pia גבה kutukuzwa, kuwa juu, kujivuna, kuwa na kiburi. Ikifikiriwa kurejelea mzigo wa juu (kina kutoka usoni), dhiraa 100 itakuwa ni takwimu ya “kujisifu” na kwa sehemu fulani tu. Kina ni kati ya dhiraa 44-111 kwa dhiraa ya kale ya Yuda na mara nyingi ni kifupi zaidi katika urefu wake wote.
Mzizi wa neno צוּר “kuzingira” wa צר “uzingiro/dhiki nyembamba” hutumiwa mara kwa mara na kihusishi על “dhidi ya” katika Maandiko yote ya Kiebrania (angalia ויצר על, ויצר עליה katika 1 Fal. 20:1, 2 Fal. 6:24, 17:5 kwa mfano). Katika Maombolezo 1:10, ידו פרש צר על כל מחמדיה “mkono wake ulienea kama uzingiro dhidi ya vitu vyake vyote vinavyotamanika.”

Vyanzo:

Kantor, Benjamin. “The Siloam Inscription (ca. 700 BCE).” BiblicalHebrew.com, 2022. https://biblicalhebrew.com/the-siloam-inscription-ca-700-bce/. Ilifikiwa Desemba 26, 2025.
“כתובת השילוח.” Wikipedia. Wikimedia Foundation. https://he.wikipedia.org/wiki/כתובת_השילוח. Ilifikiwa Desemba 26, 2025.
Steinberg, David. “The Siloam Inscription.” Ver. 1.0, Oktoba 3, 2007. http://www.houseofdavid.ca/anc_heb_siloam_text.pdf. Ilifikiwa Desemba 26, 2025.
Gesenius, Wilhelm. Gesenius’ Hebrew Grammar. Imehaririwa na E. Kautzsch. Imetafsiriwa na A. E. Cowley. Toleo la 2 la Kiingereza. Oxford: Clarendon Press, 1910. https://archive.org/details/geseniushebrewgr00geseuoft/page/n21/mode/2up. Ilifikiwa Desemba 26, 2025.