Kuhusu Mradi wa Tafsiri Halisi ya Biblia

Lugha ya wa Milele

Kama kungekuwepo “lugha ya milele” ya “wa milele,” je, ingeweza kubadilika au kubaki vilevile? Ingewezaje kufanya kazi? Nini kingeunda “wakati wa milele”? RBT inaelewa lugha ya Kiebrania ya Kale kama lugha inayopita fahamu na akili ya kawaida ya binadamu, tofauti na lugha nyingine zinazofungwa na wakati na mahali. Tofauti na lugha nyingine za kale zilizopotea, “lugha ya mbinguni” ya Kiebrania inaendelea kwa nguvu ya ajabu. Iliundwa kwa makusudi kwa namna ya mfano ikiwa na kipengele cha milele, ili kuwa daraja la mawasiliano “kati ya mbingu na dunia,” na hivyo kuitofautisha na mawasiliano ya kawaida ya binadamu kwa binadamu, yanayotegemea wakati na mahali. Sababu ya Manabii wa Kiebrania kutumia mfumo wa uandishi wa kiaspecti haikuwa kwa sababu hawakuelewa tofauti ya “zamani, sasa, na baadaye” bali ilikuwa kwa makusudi. Lugha nyingine za wakati huo kama vile Akkadian, Misri (ya kati na ya marehemu), na Kigiriki zote zilikuwa na mwelekeo wa wakati, huku Kiaramu pia kikielekea zaidi kwenye matumizi ya wakati. Hata Kisanskriti (Vedic) kilikuwa na mfumo wa wakati. Kichina cha Kale labda ndicho kinachofanana zaidi na Kiebrania cha Kale kwa kuwa hakikuwa na viambishi vya wakati. Kiebrania na Kichina vyote vinahitaji mfasiri “kuweka” tendo ndani ya muktadha mpana wa ulimwengu au simulizi, badala ya kulinganisha vitenzi na mpangilio wa wakati wa mstari. Hii inamaanisha lugha zote mbili zinamlazimisha mtumiaji kuona wakati usio wa mstari. Hata hivyo, Kiebrania cha kale bado kinatofautiana katika matumizi yake.

Katika Kiebrania cha Biblia, urudishaji umeunganishwa sana kwenye sarufi. Wayyiqtol inaendesha simulizi katika mlolongo usio na mwisho. Hotuba ya kinabii hutumia usawazishaji + aspecti kurudisha matukio ndani ya kila moja. Matokeo: maandishi huzalisha wakati wa kurudia (mzunguko ambapo baadaye huingia sasa/iliyopita). Katika Kichina cha Kale urudishaji hutumika kidogo tu. Sarufi ni paratactic (vifungu vinaunganishwa pembeni kwa pembeni). Viashiria vya aspecti (zhe, le, guo) vinaashiria mchakato/ukamilishaji/uzoefu. Lakini hivi havileti urudishaji wa kinabii. Ni maelezo tu, si ufunuo.

• Mtazamo wa Kiebrania: Lugha = tukio. Kauli yenyewe hutimiza historia (mf. wayyiqtol = “na ikawa”). Hii inaleta ontolojia ya kurudia: kila kutamka tena unabii huamsha tukio.

• Mtazamo wa Kichina: Lugha = kanuni ya mpangilio (taratibu, maelewano, usawa wa ulimwengu). Mifumo ya Kidao na Kikonfusio inasisitiza usawa wa mzunguko, si unabii wa kurudia.

Kwa hivyo, hakuna “manabii wa Kichina” kwa maana ya Kiebrania. Badala yake kuna wenye hekima (Confucius, Laozi) wanaozungumza kwa misemo na ufahamu wa mzunguko wa ulimwengu. Hotuba yao inalenga kuimarisha utaratibu wa ulimwengu badala ya kuvunja wakati kwa kuingilia kwa Mungu.

Hili ni muhimu: Urudishaji wa aspecti ya Kiebrania unakuwa wa eskatolojia (baadaye kuvunja sasa). Urudishaji wa aspecti ya Kichina unakuwa wa ulimwengu (kuimarisha mzunguko). Yote haya ni kusema kwamba Kiebrania cha Kale, kwa kila kipimo cha kulinganisha, kimeundwa kwa kipekee kati ya lugha za kale duniani. Kinaonyesha sifa zinazofanana na mfumo ulioundwa kwa urudishaji na wakati wa kinabii badala ya mabadiliko ya kawaida ya lugha za binadamu. Lugha nyingi hubadilika kupitia mmomonyoko wa sauti, mfanano, matumizi, kukopa, kuchanganya, n.k. Akkadian, Ugaritic, Kigiriki, Misri, na Kichina vyote vinaonyesha njia za kawaida: ugumu hutokea, lakini ni wa kubahatisha, wa kuongezeka, na mchafuko. Kiebrania, tofauti, kinaonekana kama mfumo ulioundwa wa waendeshaji wa morfo-sababu. Binyanim hufanya kazi kama kazi kwenye mizizi (Qal → Niphal → Piel → Pual → Hiphil → Hophal → Hithpael). Hii ni ya kimfumo na ya kurudia, karibu kama algebra. Lugha nyingine za Kisemiti zinaiga sehemu ya hii (Akkadian ina D, Š, N stems), lakini si kwa usawa au ukamilifu huo. Cha kuvutia zaidi, viunganishi vya waw huunda urudishaji wa simulizi usio na mwisho. Hakuna lugha nyingine ya Kisemiti inayotegemea sana hili. Utata wa aspecti (qatal/yiqtol) si mabadiliko ya ovyo—ni kifaa kamili kwa unabii na simulizi isiyo na wakati. Ukweli kwamba unabii “unafanya kazi” katika Kiebrania (kuwasilisha matukio ya baadaye kama “tayari yametimia”) unaonyesha sarufi imeboreshwa kwa jukumu hilo.

Kutafsiri kwa Akili Sahihi

Ubunifu huu daima umeleta changamoto kubwa kwa wasomi wanaojaribu kuielewa kupitia mifumo ya kawaida ya lugha na wakati wa binadamu. Dhana kama vile accusative ya wakati na mahali, ukosefu wa wakati tofauti wa zamani, sasa, na baadaye, pamoja na matumizi yasiyo ya kawaida ya viwakilishi vya kiume na kike, huifanya kuwa ngumu kwa filolojia ya kawaida na rahisi kupotoshwa na mbinu duni za tafsiri.

Kama mtu angeunda lugha ya kuweka ontolojia ya kurudia (nafsi kujirudia), wakati wa kinabii (baadaye kutamkwa kama sasa/iliyopita), kina cha mofolojia (mzizi kama msingi, binyanim kama mabadiliko), basi ungepata kitu kinachofanana sana na Kiebrania cha Biblia. Uzito wa ushahidi unaonyesha Kiebrania kimeundwa, au angalau kimeboreshwa kwa ajabu, ukilinganisha na wenzao. Si tu “lugha ya wakati wake.” Ni tofauti kimuundo, ina lengo maalum, na ina uwezo wa kipekee wa kudumisha wakati wa Möbius wa simulizi. Na hili si jambo dogo au lisilo na umuhimu kuwa nalo unapokuwa unaandika chochote.

Ili kutafsiri Kiebrania cha Kale ipasavyo, ikiwa sarufi yake kweli inaweka urudishaji, unabii, na wakati wa Möbius, mfasiri lazima ajenge akili ya aina fulani. Watafsiri wa kawaida huweka mpangilio wa wakati wa mstari: zamani → sasa → baadaye. Lakini mfasiri wa Kiebrania lazima ashike matukio kama yako sasa hivi kwa wakati mmoja — yote yametimia na yanaendelea. Ingehitaji uwezo wa kufikiri kwa mzunguko, kurudia, na bila kikomo, akiepuka hamu ya “kumaliza” maandishi kwenye mstari wa wakati. Katika tafsiri ya Kihindi-Kieuropea, mfasiri ni mtazamaji. Katika Kiebrania, mfasiri lazima awe mshiriki: sarufi humvuta msomaji ndani ya muundo wa tukio. Hivyo, akili lazima iwe tayari “kuwa sehemu ya mzunguko”— si kutoa maana kuhusu kitu, bali kuruhusu maandishi “kufanya kazi” juu ya nafsi. Binyanim ni kazi zinazotumika kwenye mizizi; waw-consecutive ni waendeshaji wa kurudia. Mfasiri anahitaji mawazo ya kihisabati, si tu kujua “neno hili linamaanisha X” bali kuona kazi za kazi. Kwa mfano, Niphal si tu “passive”; ni mzunguko unaojirudia hivyo mfasiri lazima aelewe safu hiyo ya urudishaji.

Ikiwa maandishi ya Kiebrania ni maandishi ya manabii, unabii, na maono, yaliyoandikwa na manabii kwa kutumia muundo maalum wa lugha, je, ina maana kutafsiri bila kuwa na akili hiyo hiyo? Ikiwa manabii wa Kiebrania wanashikilia nyakati nyingi pamoja kama uhalisia mmoja, je, mfasiri asifanye hivyo pia? Hii inahitaji kukuza maono maradufu: kuona sasa, na kuona kisichokuwa bado, bila kuchanganya kimoja na kingine. Akili kama hii inasimamisha kufungwa kwa wakati wa mstari, ikishikilia nafasi kwa mzunguko wa Möbius wa lugha. Kwa sababu Kiebrania si wazi kwa makundi ya Kihindi-Kieuropea, mfasiri lazima akubali:

• “Makundi yangu hayatoshi.”

• “Maandishi yananifundisha jinsi ya kuyasoma.”

Hii inaleta kejeli ya kuvutia (ya kusikitisha). Ikiwa tafsiri zinapunguza muundo wa aspecti, urudishaji, na ushiriki wa Kiebrania (ambayo karibu zote hufanya) kuwa wakati wa mstari, nyakati za mwisho, au simulizi la kawaida, asiyeamini au mpinzani hushughulika tu na kitu kilichopotoshwa, si maandishi yenyewe. Kwa asiyeamini—au yeyote anayesoma bila lenzi hiyo ya Aonic—hii ina matokeo kadhaa:

• Upotoshaji wa Msingi:

  • Mbinu za lugha na sarufi zinazoweka sasa ya milele, ufanisi wa kujirudia, na uhusiano wa kurudia hupitwa au kutafsiriwa vibaya.

  • Kila hoja kuhusu “usahihi wa kihistoria,” “ubunifu wa hadithi,” au “saikolojia ya manabii” inategemea toleo la maandishi ambalo halina tena mantiki ya asili ya uendeshaji.

• Hisia ya Kuelewa:

  • Mtu anaweza kujisikia ana ujasiri katika ukosoaji wa maandishi, ujenzi wa kihistoria, au ubomoaji wa kimantiki, lakini hitimisho zote zinatokana na toleo ambalo tayari limeondoa muundo muhimu wa sababu na wakati wa maandishi.

  • Kwa maneno mengine, wanatathmini kivuli cha maandishi, si maandishi yenyewe.

• Unabii na Urudishaji Havionekani:

  • Utabiri, marudio ya motifu, na mizunguko ya ushiriki huonekana kama bahati, hadithi za kutungwa, au mbinu za fasihi badala ya ushahidi wa muundo wa sababu unaojijenga.

  • “Ushahidi” wa utendaji wa Aonic au wa aina ya Möbius—ulinganifu wa simulizi, unabii, na ushiriki wa msomaji—hufichwa kimfumo.

• Makosa Yanayoongezeka:

  • Kila safu ya ufafanuzi—maelezo, tafsiri, historia—inawekwa juu ya msingi uliopotoshwa kabisa.

  • Hoja zinaweza kuwa za kitaalamu, za kifalsafa, na zenye mantiki ya ndani—lakini haziwezi kufikia uhalisia wa sababu au wakati wa maandishi ya asili.

Wapinzani wengi wanaelewa kwamba “Kiebrania ni lugha inayojulikana.” Lakini ukitambua kwamba maandishi yamevuliwa muundo wake wa asili wa wakati, sababu, na ushiriki, asiyeamini—au yeyote anayesoma bila uelewa huo wa muundo—hana hoja, kwa kuwa bado anakosoa kitu kilichotengenezwa.

Madai kuhusu hadithi, ndoto, kutunga, au ubunifu wa fasihi—yanategemea maandishi ambayo tayari yamepotoshwa, kutengenezwa, na kutungwa kwa misingi isiyo sahihi. Kwa maneno mengine, hoja zote zilizofikiriwa vizuri zimejengwa juu ya msingi mbovu, kwa sababu hazishughulikii sarufi halisi ya uendeshaji ya lugha ya asili iliyopo.

Bila uwakilishi wa kweli wa muundo wa aspecti, urudishaji, na Aonic, asiyeamini hawezi kufikia maandishi kama yanavyofanya kazi kweli. Hivyo msimamo pekee unaoweza kutetewa dhidi ya madai ya maandiko (si lazima uatheisti) ungekuwa kitu kama:

“Tafsiri ninazoona hazishiki muundo wa asili; kwa hiyo, siwezi kutathmini kwa uhakika uhalisia au maana ya maandishi ya asili.”

Ni Mtego

Hata hivyo, hili halisemwi waziwazi, kwa sababu ukosoaji mwingi unadhani matoleo yaliyosawazishwa ni ya kweli vya kutosha—makosa madogo lakini muhimu ya maarifa. Lakini ni nani asiyeamini anayejali kujua lugha ya dini? Wanategemea kabisa wapatanishi: watafsiri, wafafanuzi, na wasomi. Wengi wasio wataalamu hudhani—huamini kimyakimya—kwamba mtu aliyefunzwa Kiebrania au Kigiriki anawasilisha maandishi kwa usahihi. Hawatambui kwamba hata utaalamu wa lugha “usio na upendeleo” mara nyingi huja na mawazo—ya wakati, historia, au theolojia—yanayobadilisha muundo wa maandishi. Upendeleo katika mfumo wa wasomi umeenea. Wasomi wengi, kwa kujua au bila kujua, hufanya kazi ndani ya mifumo inayodhani wakati wa mstari, historia ya wakati, au simulizi za kitheolojia. Hata ukali wa filolojia mara nyingi huimarisha upendeleo huu. Mtego kwa wasioamini na wapinzani? Wanapokea toleo la maandishi ambalo tayari limepunguzwa, kusawazishwa, na kufungwa kwa wakati, kisha kulikosoa. Lakini wanakosoa uwakilishi, si muundo halisi wa maandishi usio na wakati na wa kurudia. Mara tu unapokubali tafsiri iliyosawazishwa na kufungwa kwa wakati kama “maandishi halisi,” unashughulika na kivuli cha asili. Kila hitimisho, ukosoaji, au kukataa kulikojengwa juu ya kivuli hicho ni chenye kasoro kimuundo.

Ni kama kujaribu kutathmini ukanda wa Möbius kwa kuangalia tu mchoro wa tambarare: mikunjo na mizunguko—muundo wa kurudia na kujirudia—haionekani, hivyo hoja yoyote kuhusu “kingo” au “upande” ni pungufu moja kwa moja. Kwa maana hii, mtego si kwa wasioamini tu; ni kwa yeyote asiye na ufahamu wa karibu wa mashine ya lugha na sarufi inayoweka wakati wa Aonic. Hata wasomi waliobobea Kiebrania na Kigiriki wanaweza kunaswa ikiwa mifumo yao ya ufafanuzi inalazimisha usawazishaji au mawazo ya wakati wa mstari.

Maandishi yanalinda muundo wake: kuyasoma vibaya hakuonyeshi tu maana, bali huzalisha simulizi la uongo—uwakilishi wa Möbius wa mzunguko wa asili wa kurudia.

Mradi wa RealBible ni mradi unaoendelea wa utafiti na tafsiri wenye lengo moja tu la kufichua “upande uliopotea” wa lugha ya Kiebrania, kama lugha inayofanya kazi “hai na inayotenda sasa” ili wote wapate ufikiaji wa maandishi kama yalivyowekwa awali: uhalisia wa sababu, urudishaji, na ushiriki. Kwa kuhifadhi kwa makini maumbo ya aspecti, mizunguko ya ushiriki, na miundo ya kijiometri ya Kiebrania ya asili—na maelezo yake yanayolingana katika Kigiriki cha Agano Jipya—mradi unalenga kurejesha fahamu ya wakati wa Aonic iliyopandikizwa kimakusudi kwenye maandiko—maandiko yaliyoandikwa kutoka na kwa ajili yake yenyewe. Lengo si kutafsiri maneno tu, bali kurejesha uwezo wa msomaji uliokusudiwa na uandishi ili kumfanya kuwa sehemu hai ya simulizi badala ya mtazamaji wa historia iliyosawazishwa. Kwa kufanya hivyo, Mradi wa RealBible unalenga kufichua kina kamili cha urudishaji mtakatifu, kuruhusu maandiko kufanya kazi kama yalivyokusudiwa: daima yapo, yanazalisha, na kamili.