“Akụkọ ihe mere eme” Ndụ na Na-arụ Ọrụ
Onye Baptist nwere ike “duzie” okwu n’ụzọ okpukpe Baptist. Onye Methodist n’ụzọ okpukpe Methodist. Onye Mormon nwere ike mee ka okwu kwekọọ na nke ha. Onye Katolik, onye Muslim, ọbụna prọfesọ Hibru nwere ike ime ya. Ụmụ okpukpe Juu dị iche iche emeela ya kemgbe ọtụtụ afọ. Masoretes mere ya afọ 1200 gara aga n’ụzọ a na-atụghị anya ya—tinye ihe karịrị 1,300,000 akara olu ma gbanwee ihe karịrị okwu 1300 (Ketiv, ihe edere gaa Qere, ihe a na-agụ). Ọbụna ntụgharị asụsụ Greek Septuagint (LXX) nwere mmegharị ntụgharị na ọbụna ntụgharị okwu. Mmegharị a iji dozie nkọwa bụ ngosipụta nke mmegharị mmadụ na ọchịchọ ịchọta ihe pụtara nke kwekọrọ na okwukwe na/ma ọ bụ omenala onye. Ọ dị mkpa ịmata mmegharị n’usoro ntụgharị asụsụ n’ihi na ihe anyị na-achọ n’ikpeazụ bụ ndụ na udo. Ọ bụrụ na e nweghị ịdị eziokwu n’ime mmegharị, olee otú ọ ga-esi bụrụ mmegharị n’ụzọ ndụ? Ma ọ bụ udo? Olee otú mmadụ ga-esi tụkwasị ya obi? Onye ọ bụla chọrọ itinye okwukwe ya n’ime “ihe a na-agụ” kama “ihe edere”?
Ọrụ RBT bụ mbọ ịchọpụtakwa iwulite “mkpofu” asụsụ ochie e zoro kemgbe ogologo oge dika e dere ya site na ịdị eziokwu. Ọ na-apụ n’ụzọ mkpọtụ akara Masorete, na-eme nnyocha n’akwụkwọ nsọ dika e dere ya, site n’akara ruo n’akara.
Kemgbe ọtụtụ narị afọ, ndị ọkà mmụta na-amaghị ihe “accusative of time and place” n’asụsụ Hibru pụtara. Nke a bụ n’ihi na ha chere na ọ bụ asụsụ ụwa nke oge, e dere ya na mmegharị ụwa, dika asụsụ ndị ọzọ. Asụsụ oge mmadụ dika Greek nwere usoro doro anya maka accusative nke ebe na oge. Ma asụsụ ebighị ebi ga-esi kwuo n’accusative nke oge na ebe, mgbe ihe ebighị ebi, site n’akọwa ya, karịrị ebe na oge? Anyị na-ele Hibru anya dika asụsụ proto-aonic nke ebighị ebi, anyị na-achọta na ojiji Koine Greek na-eso nke a nso.
RBT na-aghọta (nwere mmegharị) na ihe niile—usoro, akara, ihe asụsụ si pụta, na mkpụrụ okwu, okwu siri ike, homographs, “ihe dị iche n’akwụkwọ”, tinyere “okwu a na-apụghị ịtụgharị” dị n’akwụkwọ nsọ, bụ ihe a tụrụ n’uche. Ọ na-eche na onye dere ya chọrọ ka ọ dị otu a, ọ chọghị ka e “dozie” okwu 1,300. Mgbe a na-ede abụ, onye na-ede abụ na-ede n’ụzọ, ụzọ, ma ọ bụ usoro a tụrụ n’uche. N’otu a ka amụma si dị. Ma, onye amụma ga-ede ihe n’ụzọ nzuzo—n’ụzọ nlezianya, karịsịa ma ọ bụrụ na ịbụ amụma nwere ihe ize ndụ nke ịkpagbu, ịtụ n’ime olulu, ma ọ bụ igbu.
Idegara Echi Dee?
A na-adabere na nghọta na asụsụ Hibru n’onwe ya e dere ya site n’echiche ebighị ebi, ya bụ, ndụ na na-arụ ọrụ karịrị oke oghere na oge. Ọ ga-ekwe omume ikwurịta ihe doro anya n’ụzọ dị otu a? Kedu ihe ọ pụtara n’akwụkwọ? Ọtụtụ ọmụmụ asụsụ anaghị ele ụdị echiche a anya. Ọ bụrụ na mmadụ gbalịsie ike ide akwụkwọ site n’echiche echi, gịnị ka ọ ga-adị ka? Ọ ga-ekwe omume? Ma tupu a gosi echiche a, mmadụ ga-etinye onwe ya n’echiche asụsụ ahụ, mgbe ahụ ha nwere ike ịgụ ma tụgharịa, chọpụta.
Akara Ihe Pụtara
Na RBT, a na-etinye mbọ ime ka ntụgharị okwu Hibru (na Greek) dị iche iche, ka e wee chekwaa ihe ha pụtara n’ụzọ pụrụ iche. Nke a abụghị usoro ọhụrụ, nwanyị aha ya bụ Julia Smith mere ya na ngwụcha 1800s.
Okwu na-anọchi anya usoro mkpụrụedemede e kere eke nke na-enye ihe pụtara. Dịka ọmụmaatụ, miqneh (#4735), behemah (#929), na beir (#1165) a na-atụgharịkarị n’ụzọ na-adịghị agbanwe agbanwe na okwu yiri ya (livestock, cattle, herd, beast, wild beast, wdg). Ụzọ ntụgharị asụsụ dị otu a na-eche na a na-ahọrọ okwu na-enweghị nlezianya ma ọ bụ na ha enweghị ihe e ji ha eme n’akwụkwọ. Were okwu Hibru nephesh dịka ihe atụ, nke isi ihe pụtara “imi/ mkpụrụ obi” ma a na-atụgharị ya n’ụzọ dị iche iche na NASB a na-asọpụrụ:
any (1), anyone (2), anyone* (1), appetite (7), being (1), beings (3), body (1), breath (1), corpse (2), creature (6), creatures (3), dead (1), dead person (2), deadly (1), death (1), defenseless* (1), desire (12), desire* (2), discontented* (1), endure* (1), feelings (1), fierce* (2), greedy* (1), heart (5), heart’s (2), herself (12), Himself (4), himself (19), human (1), human being (1), hunger (1), life (146), life* (1), lifeblood* (2), lives (34), living creature (1), longing* (1), man (4), man’s (1), men* (2), mind (2), Myself (3), myself (2), number (1), ones (1), others (1), ourselves (3), own (1), passion* (1), people (2), people* (1), perfume* (1), person (68), person* (1), persons (19), slave (1), some (1), soul (238), soul’s (1), souls (12), strength (1), themselves (6), thirst (1), throat (2), will (1), wish (1), wishes (1), yourself (11), yourselves (13).
Gịnị?
Ụzọ ntụgharị asụsụ dị otu a na-apụ n’isi ihe okwu ahụ pụtara. Ihe ị na-ahụ abụghị naanị obosara ihe okwu pụtara kama, n’oge ụfọdụ, ime ka okwu pụta karịa oke, ma ọ bụ ime ka okwu pụta n’ụzọ na-adịghị ekwe omume, ebe nkọwa dabere na ọnọdụ na-anọchi ịdị n’eziokwu okwu. Ha ji ihe dị ka okwu Bekee iri asatọ mee otu okwu Hibru, nke a bụ naanị otu okwu! Enwere ntụgharị asụsụ nke na-ekwu “formal equivalence” ma ka na-ekwe ka ịdochigharị okwu dabere na ọnọdụ a tụkwasị obi?
Usoro na echiche dị otu a na-eche na asụsụ Hibru gbanwere n’oge site na ihe oyiyi dika asụsụ ndị ọzọ, a na-eji ya eme ihe dika asụsụ ndị ọzọ. Ọ na-eleghara anya na site na “Moses” e malitere “asụsụ si n’ụwa ọzọ” nke mebiri iwu asụsụ niile, jiri ihe Phoenician ochie.
Ntụgharị RBT na-eme ka itinye okwu na-enweghị isi dị ntakịrị. Ọ bụrụ na ihe adịghị aghọta, anyị anaghị etinye okwu iji mee ka o doo anya. Anyị na-elebara anya ka anyị chọta ihe pụtara. Anyị jụrụ ịbụ onye na-adịghị arụsi ọrụ ike n’ime ntụgharị asụsụ. N’ọtụtụ ọnọdụ, a na-eme nnyocha otu okwu ma ọ bụ ahịrịokwu ruo ọtụtụ ụbọchị, iji hụ na anyị anaghị efu ihe. Iji tinye okwu, ileghara prepositions anya, gbanwee nkọwa aha, gafee “particles”, ma ọ bụ imepụta “nkọwa pụrụ iche” nke dị iche ma ọ bụ na-emegide isi ihe pụtara iji mee ka ihe ghọọ ihe a na-aghọtaghị, bụ aghụghọ, na aghụghọ.
Akwụkwọ Okwu Ọchịchịrị, Ewetara n’Ìhè
Kama ịhapụ ma ọ bụ zoo ihe nzuzo dị n’asụsụ ahụ, ntụgharị a na-etinye onye na-agụ n’ime echiche eluigwe nke “ihe niile n’otu” n’ụzọ dị mfe, nke, ebe ọ si n’eluigwe, kwesịrị inye ìhè eluigwe—onye nwere ntị, ka ọ nụ.
Ebumnuche bụ isi bụ iwepụ “mmegharị anụ ahụ”—echiche ụwa, ebumnobi, echiche, nkọwa, echiche “anyị niile ga-anwụ”—n’ime usoro ntụgharị, chekwaa ihe asụsụ ma ọ bụ nkọwa dika a maara ya o kwere mee. Nke a na-enye ndị na-agụ ohere ịghọta okwu ọchịchịrị n’onwe ha. Ka onye na-agụ ghọta (Matt. 24:15).
Hibru Baịbụl na-agbagha echiche asụsụ na ide akwụkwọ nke oge a. Dịka ọmụmaatụ, gịnị bụ ebumnuche ide akwụkwọ n’azụ?
נ ׆
“Ntụpọ nuns a tụgharịrị n’azụ dị gburugburu Numbers 10:35–36.” Ọ bụ akara nyocha? Ma ọ bụ nkọwa onye degharịrị? Ọ bụ bracket na-egosi akwụkwọ “furu efu” ma na-egosi na e nwere akwụkwọ asaa n’ime Torah dika Talmud si kwuo? Mkparịta ụka gbasara ihe ọ pụtara dị ịtụnanya. Cf. (https://en.wikipedia.org/wiki/Inverted_nun)
O nwere ike ịbụ na nun a tụgharịrị n’azụ na-ekwu maka ihe eluigwe? Ihe omimi? N’ụzọ dị mkpirikpi, ntụgharị a anaghị atụ anya ka mmadụ “chọpụta ya” site n’echiche ọnọdụ. Kama, dika Jizọs si gbaghara ìgwè mmadụ, ọ na-ezere ka ndị ode akwụkwọ oge a gbanwee ederede ka ọ kwado ebumnobi ha. Kama, ọ na-achọ igosi ederede n’ụdị ya, na-enweghị mmebi, na-egosi na akụkọ ndị ahụ dị omimi karịa ka a chere. Ntụgharị asụsụ n’ime afọ abụọ gara aga jupụtara na echiche na omenala. Ịgụ okwu a tụgharịrị n’eziokwu na-enye ndị na-agụ ohere itinye onwe ha n’ime “echiche eluigwe” ka ha chọpụta ozi a tụrụ n’uche, wepụ mmegharị ọchịchị nke jupụtara n’ụtụtụ ntụgharị asụsụ.
Akwụkwọ Ọhụrụ Greek enwekwara ụdị echiche, ebumnobi, omenala, na nkọwa okpukpe. Okwu dị mkpa dika “ihu mmalite,” “nwunye ọhụrụ,” “amụrụ elu,” “mara omimi,” “enigma,” “wheel of genesis,” “zoe-ndụ,” “psyche,” “tụpụ ala,” “moo,” “nụ ala” a naghị atụgharị otu a. Kama, a na-enye ndị na-agụ okwu okpukpe dika “mbilite n’ọnwụ” kama “ịdina elu,” ma ọ bụ “ịdị n’ezigbo omume” kama “ikpe ziri ezi,” “nmehie” kama “ịda.” RBT na-agbaso isi na nkọwa ziri ezi, ọ bụghị nke a na-eji atụ aro, jiri nkọwa Greek oge ochie kama “nke dabere na ọnọdụ,” “nke gbatịrị,” “nke a na-eji atụ aro,” ma ọ bụ okwu okpukpe.
“Ojiji Okpukpe”
Ịbụ na “ojiji okpukpe” nke okwu, na-agbanwe ihe okwu pụtara? Ịgbanwe ihe ọtụtụ okwu pụtara n’ụzọ okpukpe ghọrọ ihe a na-eche n’echiche ndị ọkà mmụta, ruo n’ókè na akwụkwọ nkọwa asụsụ ụwa na-etinye nkọwa ọzọ (ọ bụghị isi) n’akwụkwọ ha maka “ojiji pụrụ iche n’Akwụkwọ Ọhụrụ.” Ojiji Akwụkwọ Ọhụrụ? Ma ònye mere ka ihe ọhụrụ a pụta ma ọ bụ ojiji ọhụrụ a pụta n’okwu Greek dị adị? Ndị dere Akwụkwọ Ọhụrụ ka na-emepụta ojiji na nkọwa ọhụrụ n’okwu a maara nke ọma? Ma ònye ga-asị ihe nkọwa ọhụrụ a bụ? Ndị dere Akwụkwọ Ọhụrụ hapụghị anyị “Akwụkwọ Nkọwa Akwụkwọ Ọhụrụ” maka nkọwa ọhụrụ ha na-emepụta. Ma ọ bụ ònye ọzọ mere “ojiji ọhụrụ” nke Greek n’ime narị afọ sochiri, mgbe e malitere ịtụgharị, detuo, kesaa ya?
Ihe a pụtara apụtaghị n’ụzọ dị mfe n’ihi na ọ hapụrụ ihe a ga-akpọ “Ozioma Isi” zoro n’ime “Ozioma Ojiji Greek Ọhụrụ.” Ọzọkwa, ojiji okpukpe hapụrụ ọtụtụ “dị iche” (ya bụ, mgbanwe na ihichapụ) nke mere ka ndị na-atụgharị asụsụ nwee ike họrọ akwụkwọ ha chọrọ, soro isi mmalite mgbe ọ dị ha mma, dika a pụrụ ịhụ na Romans 2:16.
Na Romans 2:16, akwụkwọ isi nwere,
ἐν ᾗ ἡμέρᾳ “n’ụbọchị nke” — ᾗ dika aha na-ezo aka, dative feminine singular kwekọrọ na ἡμέρᾳ “ụbọchị”.
N’ihi na nke a apụghị ịtụgharị dika ụbọchị doro anya, “n’ụbọchị nke” (enweghị aha doro anya igosi ụbọchị doro anya) akwụkwọ sochiri wepụrụ aha na-ezo aka ᾗ tinye ὅτε “mgbe” ka o mee ka ụfọdụ nkọwa pụta:
ἐν ἡμέρᾳ ὅτε “n’ụbọchị mgbe” — ὅτε dika njikọ oge, na-ebute ahịrịokwu zuru ezu.
Aha na-ezo aka ᾗ na-ezo aka n’okwu gara aga, dika Obi, onye na-ekwupụta ya ọnụ…
Anyị achọtaghị ntụgharị asụsụ ọ bụla soro akwụkwọ isi na amaokwu a.
Tụgharị asụsụ niile soro mgbanwe — ya bụ, fọrọ nke nta ka ntụgharị asụsụ niile oge a tụgharịa Romans 2:16 dika ahịrịokwu oge, dika, “n’ụbọchị mgbe Chineke na-ekpe ikpe…,” ọbụna mgbe ederede isi na-echekwa ἐν ᾗ ἡμέρᾳ, ahịrịokwu na-ezo aka.
Onye ọkà mmụta nwere ike ịkpọ ya “ime ka okwu dị mfe” ma ọ bụ “izere ntụgharị okwu n’aka nkọwa” ma ọ bụ ụdị okwu ọjọọ ndị ọzọ. Ma nke a abụghị okwu “ịtụgharị okwu n’aka nkọwa” megide “ịtụgharị okwu n’aka nghọta.” Ọ bụ ịdochigharị okwu nke na-ewepụ usoro onye dere ya chọrọ igosi. Ụfọdụ n’ime ndị na-atụgharị asụsụ na-akpọ isi mmalite “isi” ma n’otu oge ahụ, na-eso ntụgharị omenala, mmegharị okpukpe, na ihe ndị na-agụ na-amakarị, karị isi mmalite mgbe ọ dị ha mma. N’ụzọ a, ederede dị iche ghọrọ ngwaọrụ iji nyere ndị ọkà mmụta aka tụgharịa dika ha chọrọ ka o dị. Site n’ederede dị iche, ha nwere ike họrọ ihe ha chọrọ. Nke a na-eme ka echiche na ederede isi bụ “ikpe ikpe ikpeazụ” ghara ịdị irè, na-egosi “ọnụ abụọ” nke usoro ntụgharị omenala. Ederede isi bụ isi ma ọ bụ na ọ bụghị? Ma ọ bụrụ otu a, gịnị mere ọtụtụ mmegharị si na ha pụta?
N’akụkụ anyị, RBT na-eso ederede isi o kwere mee. Mgbe anyị hụrụ mgbanwe doro anya, ihichapụ, itinye, wdg nke na-emegide isi, anyị na-eso isi, n’ụzọ doro anya.
Isi Ihe Usoro Hibru: Ishmael na Isaac dika Mkpụrụ Otu
Lee Galatia 4:28-29 ọzọ n’ụzọ ntụgharị eziokwu, ị ga-achọpụta na ọdịiche dị n’etiti Isaac na Ishmael nwere ike ọ gaghị adị ka a chere:
“na unu ụmụnna, dika Onye Ọchị ọchị (“Isaac”), bụ ụmụ nkwa. Ma dika n’oge ahụ onye a mụrụ dika anụ ahụ na-achụso onye dika mmụọ, otu a ka ọ dị ugbu a.” Galatia 4:28-29 RBT
Jenesis 21:12-13 kọwara nkwa nye ma Isaac na Ishmael:
“…n’ime Onye Ọchị ọchị (“Isaac”) a na-akpọ mkpụrụ n’ebe gị. Ma kwa, nwa Nwunye Ọrụ ka m na-eme ya mba (“Ishmael”), n’ihi na mkpụrụ gị bụ onwe ya.” Jenesis 21:12-13 RBT
Hụ otú ederede na-egosi Ishmael dika mkpụrụ Abraham, Isaac kwa bụ mkpụrụ Abraham. Nke a bụ mkpụrụ abụọ. Ma chere,
“Na Abraham e kwere nkwa na mkpụrụ ya. Ọ sịghị ‘Na mkpụrụ, dika ọtụtụ, kama dika otu, ‘Na Mkpụrụ gị’ nke bụ Onye E Mere Mmanụ Nsọ (“Kraịst”).” Galatia 3:16 RBT
O nwere ike ịbụ na ọ na-ekwu na Ishmael na Isaac bụ ihe atụ nke otu mkpụrụ? Onye ọkà mmụta ma ọ bụ onye na-akọwa Baịbụl agaghị aghọta otú Ishmael “chụso” Isaac n’ihi na e nweghị ebe a kọwara ya na Jenesis. N’eziokwu, ihe omimi a na-esiwanye ike mgbe anyị gụrụ Jenesis 21:9 (isi ihe e ji chọpụta na Ishmael “chụso” Isaac) n’ụzọ eziokwu:
“Nwunye Ukwu (“Sarah”) hụrụ nwa Hagar nke Ụlọ Iche Abụọ (“Egypt”), onye o mụrụ Abraham, bụ onye na-achị ọchị.”
Onye dere ya na-ekwu maka Ishmael n’ụdị okwu “onye na-achị ọchị,” nke pụtara aha Isaac, Onye Ọchị ọchị. O nwere ike ịbụ na Pọl na-ahụ mkpụrụ abụọ dika otu? Lee ederede ọzọ, o yiri ka ọ bụ otu a,
“…ọ bụghị na mkpụrụ, dika ọtụtụ, kama [mkpụrụ] dika otu.”
Ndị ọkà mmụta na-ekwu na Pọl na-ede okwu sie ike, na-eji okwu dị mkpụmkpụ, siri ike ịghọta. Ma dika a hụrụ, ihe omimi na ihe omimi na-apụta n’akwụkwọ mgbe a naghị eme ka okwu dị mfe. O nwere ike ịbụ na ndị ọkà mmụta n’onwe ha na-eme ka Pọl bụrụ onye na-ede okwu sie ike?
Hibru Dika Karịrị Oge na Ebe: Ịghọ, Mbụ, Ikpeazụ, Mmalite, Njedebe
Otu n’ime ihe omimi kasị ukwuu dị n’otú asụsụ Hibru ochie si ele accusative nke oge na ebe anya. Ọmụmụ dị na isiokwu a adịghị ezu, enweghị nkọwa doro anya. Ọ dị mkpa ịmara na ọbụna taa, ndị na-amụ ihe gbasara mbara igwe ka na-agbalị ịghọta oghere na oge, na echiche ndị a tụrụ kemgbe Einstein na-adọrọ mmasị.
Otu n’ime ihe ndị na-atụgharị asụsụ na-eleghara anya bụ na e nweghị tenses dika gara aga, ugbu a, ma ọ bụ n’ọdịnihu n’okwu Hibru. Kama, Hibru nwere naanị “emechara” na “emeghịcha” ụdị. Ndị na-atụgharị asụsụ na-eche na ụdị a bụ oke asụsụ, na ndị ode akwụkwọ ochie jiri ya mee ihe n’ụzọ okike igosi “oge gara aga, ugbu a, ma ọ bụ n’ọdịnihu” na ndị ọkà mmụta ga-aghọta ya. Ịghọta ihe pụtara dabeere na ọnọdụ na “echiche.” Ma, ha amaghị ma ndị ode akwụkwọ ochie chere oge dika gara aga, ugbu a, na ọdịnihu. Nke a bụ n’ihi na imewe Hibru bụ, dika ihe “Hibru” pụtara, si n’ụwa ọzọ.
N’ihe gbasara “emechara/emeghịcha” dị na ntụgharị RBT, anyị na-achọ igosi, kama zoo, ọdịiche dị n’etiti ha dika Bekee si kwe. Nke a na-enyere aka igosi ihe dị iche n’etiti ihe emechara na ihe ka na-eme. Oge a, a na-etinye tenses Bekee n’okwu Hibru dabere na prepositions, adverbs, mkparịta ụka, wdg, kama n’usoro okwu n’onwe ya.
Asụsụ Hibru na-ele oge eluigwe anya dika otu—“tupu” na “mgbe e mesịrị.” Ihe atụ ka mma bụ ile oge anya dika ihe gbara anyị gburugburu site n’ihu na azụ, dika ugwu abụọ ma ọ bụ dika mmiri na-asọba gburugburu. Nke a nwere ike ịdị ka mgbanaka mmiri na-asọba n’ụzọ abụọ site n’otu isi mmalite. Hibru na-egosi ihe oyiyi na usoro a ugboro ugboro. Echiche a dị iche na echiche anyị nke oge dika akara site n’aka ekpe gaa n’aka nri. O doro anya na echiche Hibru dị iche na nke anyị. Ha hụrụ Jenesis dika gara aga na ọdịnihu, na “ugbu a” na “tọọdee” dị mkpa, ọ bụghị dika oge si dị. Oge bụ ihe emechara ma ọ bụ emeghịcha, nke siri ike ịghọta n’echiche anyị. Ya mere, ịghọta na ntụgharị accusative Hibru nke oge na ebe abụwo nsogbu nye ndị ọkà mmụta na ndị na-atụgharị asụsụ n’ihi na ọ naghị adaba na echiche oge anyị.*
Ọ bụrụ na echiche a na-abụghị nke oge, aionic, a ga-ewere ya dika ihe ochie, na-adịghị aghọta, ma ọ bụ na-adịghị aghọta sayensị anyị ji n’aka taa, ọ bụghị na ntụgharị asụsụ oge a na-agbalị zoo ya ga-abụ aghụghọ, onye ọ bụla na-ekwu “okwu Chineke kpamkpam”?
N’otu aka, Akwụkwọ Nsọ Hibru na-enye oge mgbe anyị na-achọ ebe doro anya. Nke a metutakwa ebe megide ntụziaka, dika ugwu, ọdịda anyanwụ, ọwụwa anyanwụ, na ndịda. Ọbụna Sheol (a na-akpọkarị Hell) abụghị ebe doro anya kama ọ bụ ntụziaka (lee nkọwa Jenesis 37:35 na RBT).
Akwụkwọ Nsọ Hibru nwere ike e dere ya site n’aka nri gaa n’aka ekpe n’ihi ebumnuche. Ihe anyị na-ele dika ịga n’ihu, n’echiche Hibru, nwere ike ịbụ ịga azụ. N’akwụkwọ nsọ, e nwere “egwuregwu” ma ọ bụ ihe nzuzo, gụnyere echiche na-apụ n’anya, ihe megidere ibe ya, echiche, ụdị na ụdị megidere ibe ya, abụọ, di na nwunye, na ibe abụọ. Ajụjụ, ma ọ bụ eziokwu zoro ezo, ka dị: Gịnị ka anyị furu efu? Ọtụtụ okwu dị n’ụdị abụọ, na-egosi na ha abụghị otu ma ọ bụ ọtụtụ. Okwu ndị a gụnyere “anya,” “mmiri,” “eluigwe,” “afọ,” “ara,” “ụkwụ,” “abụọ,” “imi,” “ụkwụ,” “nku,” wdg. Ọbụna okwu dika “nkume” na “Jerusalem” pụtara n’ụdị abụọ, na-eme ka asụsụ ahụ bụrụ “abụọ.”
Oge na ebe dị n’okpuru ihe nzuzo a nke ebighị ebi, dika okwu dị na Ecclesiastes 3:15 si kwuo: “Ònye ka ọ ghọrọ? Ọ bụ kemgbe. Ònye ka ọ ga-abụ? Ọ ghọrọ kemgbe. Na Elohim na-achọ onye a na-achụso.” (Ecclesiastes 3:15 RBT)
Okwu dị otu a na-aghọ ihe a na-aghọta ma ọ bụrụ na anyị ele oge anya dika igwe nwere ebighị ebi “n’elu” n’etiti ya. Nke a na-eweta echiche Hibru nke ebe a—ebe ahụ—na laghachi ebe a ọzọ. Ihe omimi a nke oge atọ pụtara na okwu banyere Jọn: “ya onwe ya bụ Elijah, onye ga-abịa” (Matt. 11:14). N’elu, o yiri ka Jizọs na-ekwu na Jọn nọ n’ebe abụọ (ma ọ bụ atọ) n’oge n’otu oge, onye nọ n’etiti abụghị n’oge, kama ebighị ebi n’etiti. Ọ bụrụ otu a, ọ ga-abụ “triniti” nke ya, ọ bụghị? Otu, abụọ, atọ, onye nọ n’etiti.
Iji ghọta echiche Hibru ochie banyere oghere na oge, anyị ga-atụle echiche oge gbara gburugburu, ọbụna mgbe ahụ, ọ ka siri ike ịghọta. Ma n’ime ya, Baịbụl na-agwa anyị ugboro ugboro na anyị ga “jide” ebighị ebi. Ndị ọkà mmụta na ndị na-atụgharị asụsụ enweela nsogbu ịghọta echiche Hibru a, mere ka ntụgharị asụsụ na-echefughị ihe ndị a.
Julia Smith na Robert Young bụ ụfọdụ n’ime ndị na-apụ iche, n’ihi na ha gbalịsiri ike chekwaa akụkụ a n’asụsụ na Smith Parker Translation na Young’s Literal Translation (YLT). Ma, n’akụkọ ihe mere eme, ọtụtụ ndị ọkà mmụta Kraịst hụrụ mgbanwe site n’Akwụkwọ Nsọ Hibru gaa Akwụkwọ Ọhụrụ Greek dika ihe mere ka echiche Hibru ghara ịdị mkpa. N’ihi ya, ha dochiri ụdị ederede nzuzo Baịbụl na “akwụkwọ dị mfe,” lekwasị anya na “ozi” nke “akụkọ a maara.”
Ma ndị ode akwụkwọ Hibru hụrụ mmalite dika njedebe. Site n’echiche ebighị ebi n’etiti, mmalite bụkwa njedebe. Nke a pụtara na ihe oyiyi dị iche iche—ihe omimi dị na Ecclesiastes 1:1-11, n’okwu Hagar, na n’usoro ezinụlọ Jekọb ka ha gara n’akụkụ mmiri na Jenesis 33. Ecclesiastes e dere ya ka e gụọ ya n’eziokwu, onye dere ya jiri amamihe dee okwu dika ihe omimi:
Vapor[Abel #1892] nke vapors, onye na-anakọta kwuru, vapor nke vapors: Ihe niile bụ vapor.
Gịnị ka Adam ga-erite n’ihe niile ọ rụrụ n’okpuru Anyanwụ?
Ọgbọ na-aga, ọgbọ na-abịa, na Ụwa ebighị ebi ka ọ na-eguzo.
Anyanwụ apụtala, Anyanwụ abịala. Na ebe ọ na-eguzo ka ọ na-eku ume [na-agba ọsọ, Ps. 19:5, Heb. 12:1], onye na-apụta nọ ebe ahụ.
Onye na-aga n’ụzọ nnwere onwe [ndịda/aka nri] na onye na-agba gburugburu n’ime nzuzo [ugwu/aka ekpe], onye na-agba gburugburu, onye na-agba gburugburu, onye na-aga bụ Ifufe, na n’ụzọ ya Ifufe na-alaghachi [cf. John 3:8].
Mmiri niile na-aga n’ime Oké Osimiri, na Oké Osimiri adịghị eju. N’ebe mmiri na-aga, ha na-alaghachi.
Okwu niile agwụla ike. Mmadụ enweghị ike ikwu. Anya adịghị eju ịhụ. Ntị adịghị eju ịnụ.Ònye ka ọ GHỌRỌ? Onye NA-AGHỌ. Ònye ka e kere? Onye a na-eme. Ihe niile abụghị ọhụrụ n’okpuru anyanwụ.
Enwere okwu onye na-ekwu, ‘Lee, nke a bụ ọhụrụ’? Ọ GHỌRỌ kemgbe, onye GHỌRỌ site n’ihu anyị [site n’ihu anyị ruo n’ihu anyị, 1 Cor. 13:12]. Enweghị ncheta [ịhụ ihe n’ihu] nye Ndị Mbụ; na kwa nye Ndị Ikpeazụ NA-AGHỌ. Ọ NA-AGHỌghị ha ncheta na ndị NA-AGHỌ ruo Onye Ikpeazụ.”Ecclesiastes 1:2-11 RBT
Ntụgharị Hibru a adịghị mfe ịghọta. Ma lee otú Ecclesiastes 1 juputara na okwu participle na-ekwu maka omume nwere pronominal suffixes (ya/nwunye/ha), ma enweghị ihe doro anya banyere oge ma ọ bụ ebe. Ụdị participle n’asụsụ Hibru enweghị accusative oge ma ọ bụ ebe. A na-akpọkarị participle Hibru “non-finite” verb form. Ya bụ, ọ na-anọchi anya ihe na-enweghị oge.
Ya mere, a ga-ewere okirikiri ọ bụla dika “ncheta” dika ụbọchị ọ bụla bụ ncheta. Chee onwe gị n’ime ncheta. Anyị na-akpọ ya déjà vu. Ọ mere “mbụ.” Baịbụl Hibru dum e guzobere otu a—nwere naanị emechara, na emeghịcha. Ihe na-eme, na ihe ga-eme, na ihe emechara “kemgbe.” Nke a bụ isi ihe “ebighị ebi,” na ndị amụrụ n’ebighị ebi.
Ifufe bụ onye na-eme okirikiri ya, okwu edere na “akụkọ ihe mere eme,” mgbe ahụ a mezuru ha, n’eziokwu, n’ihi na ihe emere bụ onye a na-eme, ya bụ ihe emechara ka na-eme. Site n’ihu ya, ruo n’ihu ya. Echiche Akwụkwọ Nsọ Hibru abụghị dika mgbe ahụ, kama ugbu a dika Sọbọt a na-akpọ “Tọọdee” ya mere “Tọọdee, ọ bụrụ na ịnụ olu ya” (Heb. 3:7,15 4:7, Ps. 95:7). Echiche “Eluigwe” bụ na mgbe ahụ na ugbu a bụ otu. Ma ọ ga-abụ. Lee, ugbu a bụ oge amara [ịdina ala]; lee, ugbu a bụ ụbọchị nzọpụta.
Ịchekwa ederede n’eziokwu, n’ụzọ omimi, ọbụna dika ọ dị ọjọọ, na-enye onye ọ bụla ohere ịmata uche n’azụ ya, ka ọbụna ma mmadụ ekweghị, ha nwere ike ekweghị na ederede n’eziokwu. Ma ọ bụrụ na onye na-ekweghị na Chineke ele ya anya dika echiche ochie, ha nwere ike ịkpọsa echiche ha na ederede n’eziokwu kama ịdabere na ntụgharị asụsụ jupụtara na ịdochigharị okwu dabere na ọnọdụ.
Nkọwa:
*Lee Meek, Theophile James. “The Hebrew Accusative of Time and Place.” Journal of the American Oriental Society 60, no. 2 (1940): 224-33. doi:10.2307/594010.