Asụsụ nke Onye Ebighị EbiEnglish · አማርኛ · العربية · বাংলা · Čeština · Deutsch · Ελληνικά · Español · فارسی · Français · Hausa · עברית · हिन्दी · Hrvatski · Magyar · Bahasa Indonesia · Igbo · Italiano · 日本語 · 한국어 · मराठी · Nederlands · Afaan Oromoo · ਪੰਜਾਬੀ · Polski · Português · Română · Русский · Српски · Svenska · Kiswahili · தமிழ் · ไทย · Türkçe · Українська · اردو · Tiếng Việt · Yorùbá · 中文

Ọ bụrụ na e nwere “asụsụ ebighị ebi” nke “onye ebighị ebi,” ọ ga-agbanwe ma ọ bụ tolite mgbe ọ bụla? Kedu ka ọ ga-esi arụ ọrụ? Gịnị ga-abụ “oge ebighị ebi”? RBT na-aghọta asụsụ Hibru Ochie dịka nke karịrị nghọta na ọgụgụ isi mmadụ nkịtị, dị iche na asụsụ nkịtị nke mgbochi oge na ebe na-ekekọ. Asụsụ nke akụkọ Ijipt, Golayat, Jezebel, ndọta, agha mgbapụ, ụlọ elu, ụgbọ mmiri ndị ahịa, wdg. enweghị mgbochi oge na ebe. Ọ bụ akụkọ sitere n’echiche ebighị ebi. N’adịghị ka asụsụ ochie ndị ọzọ furu efu, “asụsụ eluigwe” Hibru n’ụzọ ụfọdụ na-adịgide n’ike. A kpachapụrụ anya kee ya n’ụdị ihe nlereanya nke nwere akụkụ ebighị ebi, ka ọ bụrụ àkwà nkwurịta okwu “n’etiti eluigwe na ụwa,” na-ekewapụ ya na ụkpụrụ asụsụ nke nkwurịta okwu mmadụ na mmadụ, dabere n’oge na dabere n’ebe. Mgbe e tinyere asụsụ oge na ebe na-ekekọ n’ime akụkọ ndị ahụ, a na-ekewa onye na-agụ ya na eziokwu nke ugbu a. Ihe mere ndị Amụma Hibru jiri usoro akụkụ dee ihe abụghị n’ihi na ha aghọtaghị ọdịiche dị n’etiti “gara aga, ugbu a, na ọdịnihu,” kama n’ihi na n’uche ha enweghị gara aga, ugbu a, ma ọ bụ ọdịnihu.

Asụsụ ndị ọzọ nke oge ahụ jiri nghọta oge, dịka Akkadian, Egyptian (etiti na nke ikpeazụ), na Greek. Ndị a niile dabere n’usoro tense nke chronos, ebe Aramaic kwa na-atụgharịkwu n’iji dabere na tense. Ọbụna Sanskrit (Vedic) nwere usoro dabere na tense. O yikarịrị ka Old Chinese bụ ihe atụ kacha nso nke Ancient Hebrew n’ihi na ọ nweghị ntụgharị mkpụrụokwu maka tense. Ma Hebrew ma Chinese chọrọ ka onye ntụgharị “chọta” omume ahụ n’ime usoro sara mbara nke mbara igwe ma ọ bụ akụkọ, kama ijikọta naanị ụdị ngwaa na usoro oge kwụ n’ahịrị. Nke a pụtara na asụsụ abụọ ahụ na-amanye ndị na-eji ha ịhụ oge n’ụzọ na-adịghị agbaso ahịrị. N’agbanyeghị nke ahụ, Hebrew oge ochie ka dị iche n’ụzọ e si eji ya.

N’ime Biblical Hebrew, recursion jikọtara nke ukwuu n’ụtọasụsụ ya. Wayyiqtol na-akwalite akụkọ n’ime yinye na-enweghị njedebe. Okwu amụma na-eji myiri + aspect mee ka ihe omume laghachikwuru ibe ha. Nsonaazụ ya: ederede ahụ na-emepụta oge recursive (okirikiri nke ọdịnihu na-adaba n’ime ugbu a/oge gara aga). N’ime Old Chinese, a na-eji recursion naanị n’akụkụ ụfọdụ. Ụtọasụsụ ya bụ paratactic (ahịrịokwu ndị a kwụbara n’akụkụ ibe ha). Ihe nrịbama aspect (zhe, le, guo) na-akọwa usoro/imecha/ahụmahụ. Ma ndị a anaghị emepụta otu recursion amụma ahụ. Ha bụ nkọwa karịa na ha bụ mkpughe.

N’ihi ya, enweghị “ndị amụma Chinese” n’echiche Hebrew. Kama nke ahụ, e nwere ndị amamihe (Confucius, Laozi) na-ekwu okwu n’ụdị ilu na nghọta cosmological okirikiri. Ebumnuche okwu ha bụ ime ka usoro nke mbara igwe sie ike kama iji mbata Chineke kụwaa oge.

Nke a dị mkpa: recursion aspectual nke Hebrew na-aghọ eschatological (ọdịnihu na-abata n’ime ugbu a). Recursion aspectual nke Chinese na-aghọ cosmological (na-akwado okirikiri). Ihe ndị a niile bụ ikwu na Ancient Hebrew, n’ụzọ atụnyere ya na asụsụ ndị ọzọ niile, nwere nhazi pụrụ iche n’etiti asụsụ oge gboo nke ụwa. Ọ na-egosi atụmatụ ndị yiri ka e chepụtara maka recursion na oge amụma karịa mmepe nkịtị nke evolushọn asụsụ mmadụ. Ọtụtụ asụsụ na-etolite site n’ịdaba ụda, ntụnyere, pragmatics, mgbazinye, ngwakọta, na ihe ndị ọzọ. Akkadian, Ugaritic, Greek, Egyptian, na Chinese niile na-egosi ụzọ nkịtị: mgbagwoju anya na-apụta, ma ọ bụ nke na-enweghị atụmatụ, nke na-akpakọba, na nke na-adịghị ahazi. Hebrew, n’aka nke ọzọ, yiri usoro e wuru nke ndị ọrụ morpho-causal. Binyanim na-arụ ọrụ dịka functions n’elu mgbọrọgwụ (Qal → Niphal → Piel → Pual → Hiphil → Hophal → Hithpael). Nke a bụ ihe a haziri n’usoro na recursive, fọrọ nke nta ka ọ bụrụ algebra. Asụsụ Semitic ndị ọzọ na-eṅomi akụkụ ụfọdụ nke a (Akkadian nwere stems D, Š, N), ma ọ bụghị n’ụdị symmetry ma ọ bụ izu oke dị otu a. Nke kacha adọrọ mmasị bụ na njikọ waw-consecutive na-emepụta recursion akụkọ na-enweghị njedebe. Ọ dịghị asụsụ Semitic ọzọ dabere nke ukwuu na nke a. Ambiguity aspectual (qatal/yiqtol) abụghị evolushọn na-adịghị edozi—ọ bụ ngwaọrụ zuru oke maka amụma na akụkọ na-enweghị oke oge. Eziokwu ahụ bụ na amụma “na-arụ ọrụ” n’ime Hebrew (n’igosipụta ihe omume ọdịnihu dịka ndị “emerela”) na-egosi na e mere ka ụtọasụsụ ya zuo oke maka ọrụ ahụ.

Oziọma nke Ugbu a: Ịtụgharị Asụsụ n’uche Ziri Ezi

Ọpụrụiche a ebutela ihe ịma aka pụrụ iche mgbe niile nye ndị ọkà mmụta na-achọ ịghọta ya site n’usoro asụsụ mmadụ na oge nke a na-ahụkarị. Echiche dịka accusative nke oge na ebe, enweghị tense doro anya nke oge gara aga, ugbu a, na ọdịnihu, nakwa ojiji pụrụ iche nke nnọchiaha nwoke na nwanyị, na-eme ka ọ ghara ịdị mfe maka philology ọdịnala ma mee ka ọ dịrị mfe ịkọwa na ịtụgharị ya n’ụzọ na-adịghị mma.

Ọ bụrụ na mmadụ ga-echepụta asụsụ iji tinye ontology recursive (ịdị adị na-alaghachi n’ime onwe ya), temporality amụma (ọdịnihu e kwuputara dịka ugbu a/oge gara aga), omimi morphological (mgbọrọgwụ dịka etiti, binyanim dịka mgbanwe), mgbe ahụ ị ga-erute n’ihe yiri Biblical Hebrew n’ụzọ dị ịrịba ama. Ibu ihe akaebe na-eme ka Hebrew yie asụsụ e chepụtara, ma ọ bụ opekata mpe nke e mere ka ọ zuo oke nke ukwuu, ma e jiri ya tụnyere ndị ibe ya. Ọ bụghị naanị “asụsụ nke oge ya.” Ọ dị iche n’usoro ya, nwere ebumnuche, ma nwee ikike pụrụ iche ịkwado temporality Möbius nke akụkọ. Nke a abụghịkwa obere ma ọ bụ echiche na-enweghị ihe ọ pụtara mgbe mmadụ na-ede ihe ọ bụla.

Iji sụgharịa Hibru Oge Ochie nke ọma, ọ bụrụ na ụtọasụsụ ya n’ezie na-edepụta nlọghachi, amụma, na oge Möbius, onye ntụgharị aghaghị ịzụlite uche nke ụdị pụrụ iche. Ndị ntụgharị nkịtị na-amanye usoro oge: gara aga → ugbu a → ọdịnihu. Ma onye ntụgharị Hibru aghaghị ijide ihe omume dịka ndị nọ n’otu oge ugbu a — ma emezuru ma ka na-emepe emepe. Ọ ga-achọ ikike iche echiche n’usoro okirikiri, nlọghachi, na nke na-adịghị akwụsị, na-eguzogide agụụ ị “dozie” ederede ahụ ka ọ bụrụ usoro oge. N’ịtụgharị asụsụ Indo-European, onye ntụgharị bụ onye na-ekiri. Na Hibru, onye ntụgharị aghaghị ịbụ onye sonyere: ụtọasụsụ ahụ na-adọta onye na-agụ n’ime nhazi ihe omume ahụ. Ya mere, uche ahụ aghaghị ịdị njikere “ịghọ akụkụ nke okirikiri ahụ”— ọ bụghị iwepụta ihe ọ pụtara banyere ihe, kama ikwe ka ederede ahụ “mee” onwe ya ihe. Binyanim bụ ọrụ ndị a na-etinye n’ọrụ na mgbọrọgwụ okwu; waw-consecutive bụ onye na-arụ ọrụ nlọghachi. Onye ntụgharị chọrọ echiche mgbakọ na mwepụ, ọ bụghị naanị ịmara “okwu a pụtara X” kama ịhụ ọrụ nke ọrụ. Dịka ọmụmaatụ, Niphal abụghị naanị “ụdị ngafe”; ọ bụ okirikiri na-apịaji azụ, ya mere onye ntụgharị aghaghị ịghọta ọkwa nlọghachi ahụ.

Ọ bụrụ na korpus Hibru bụ korpus nke ndị amụma, amụma, na ọhụụ, nke ndị amụma dere site n’iji nhazi asụsụ a kapịrị ọnụ e mere, ò nwere ezi uche ịsụgharị ya n’enweghị otu ụdị uche ahụ? Ọ bụrụ na ndị amụma Hibru na-ejikọta ọtụtụ oge ọnụ dịka otu eziokwu, onye ntụgharị ekwesịghịkwa ime otu ahụ? Nke a chọrọ ịzụlite ọhụụ abụọ: ịghọta ugbu a, na ịghọta ihe na-adịbeghị, n’ebughị otu daa n’ime nke ọzọ. Uche dị otu a na-eyigharị mmechi nke usoro oge, na-edobe ohere maka mpịaji Möbius nke asụsụ. N’ihi na Hibru apụtaghị ìhè n’usoro edemede Indo-European, onye ntụgharị aghaghị ikweta:

Nke a na-eme ka ihe ijuanya (na ihe nwute) pụta ìhè. Ọ bụrụ na ntụgharị asụsụ na-eme ka nhazi akụkụ-omume, nlọghachi, na isonye nke Hibru dị larịị (dịka ihe fọrọ nke nta ka ọ bụrụ ha niile na-eme) n’ime oge kwụ ọtọ, tense nwere njedebe, ma ọ bụ akụkọ nkịtị, onye ekweghị na Chineke ma ọ bụ onye mmegide na-emekọrịta naanị na ihe arụpụtarala agbagọ, ọ bụghị ederede ahụ n’onwe ya. Maka onye ekweghị na Chineke—ma ọ bụ onye ọ bụla na-agụ n’enweghị anya Aonic ahụ—nke a nwere ọtụtụ nsonaazụ:

Ọtụtụ ndị mmegide ghọtara na “Hibru bụ asụsụ a maara.” Otú ọ dị, ozugbo ị ghọtara na ewepụla n’ederede ahụ nhazi oge, ihe kpatara ya, na isonye mbụ ya, onye ekweghị na Chineke—ma ọ bụ onye ọ bụla na-agụ n’enweghị nghọta nhazi ahụ—enweghị arụmụka, ebe ha ka na-akatọ ihe e chepụtara echepụta.

Ebubo gbasara akụkọ ifo, ịrọ nrọ, ichepụta ihe, ma ọ bụ mmepụta edemede—dabeere n’ederede e gosipụtarala n’ụzọ na-ezighị ezi, e chepụtara, ma mepụta n’elu ntọala ụgha. N’ikwu ya n’ụzọ ọzọ, arụmụka niile a chebara echiche nke ọma ka e wuru n’elu ntọala nwere ntụpọ, n’ihi na ha anaghị emekọrịta na ụtọasụsụ ọrụ n’ezie nke asụsụ mbụ dị ebe ahụ.

Enweghị ngosi kwesịrị ntụkwasị obi nke nhazi akụkụ-omume, nlọghachi, na Aonic, onye ekweghị na Chineke enweghị ike ịnweta ederede ahụ dịka ọ si arụ ọrụ n’ezie. Ya mere, naanị ọnọdụ a pụrụ ịgbachitere megide ebubo Akwụkwọ Nsọ (ọ bụchaghị megide okwukwe na Chineke) ga-abụ ihe dịka:

“Ntụgharị asụsụ ndị m na-ahụ anaghị ejide nhazi mbụ ahụ; ya mere, enweghị m ike ikpebi n’enweghị mgbagha eziokwu ma ọ bụ ihe ederede mbụ ahụ pụtara.”

Ọ Bụ Ọnyà

Ọbụna nke ahụ, otu ọ dị, ka a na-adịkarịghị akọwa n’ụzọ doro anya, n’ihi na ọtụtụ nkatọ na-eche na nsụgharị e mere ka ha bụrụ ahịrị kwụ ọtọ zuru oke n’ikwesị ntụkwasị obi—mmejọ nghọta dị aghụghọ ma dị oke mkpa. Ma olee onye na-ekweghị na Chineke na-eche banyere inwe mmekọrịta chiri anya na asụsụ okpukpe? Ha na-adabere kpamkpam n’etiti mmadụ: ndị ntụgharị asụsụ, ndị nkọwa, na ndị ọkà mmụta. Ọtụtụ ndị na-abụghị ọkachamara na-eche—ma na-atụkwasị obi n’ezoghị ọnụ—na onye a zụrụ n’asụsụ Hibru ma ọ bụ Grik na-ewepụta ederede ahụ n’ụzọ ziri ezi. Ha aghọtaghị na ọbụna ọkachamara asụsụ a na-akpọ “na-anọpụ iche” na-esokarị echiche e bu ụzọ nabata—nke oge, nke akụkọ ihe mere eme, ma ọ bụ nke nkà mmụta okpukpe—nke na-emegharị nhazi ederede ahụ. Ele mmadụ anya n’ihu n’usoro ndụ ndị ọkà mmụta juru ebe niile. Ọtụtụ ndị ọkà mmụta, ma ha maara ya ma ọ bụ na ha amaghi, na-arụ ọrụ n’ime usoro echiche na-eburu ụzọ were oge ahịrị kwụ ọtọ, akụkọ ihe mere eme nke usoro oge, ma ọ bụ akuko nkà mmụta okpukpe dịka eziokwu. Ọbụna ịdị uchu n’ọmụmụ okwu na-amanye ele mmadụ anya n’ihu ndị a ọtụtụ mgbe. Ọnyà dịịrị ndị na-ekweghị na Chineke na ndị mmegide? Ha na-anata nsụgharị ederede nke emeworị ka ọ dị larịị, bụrụ ahịrị kwụ ọtọ, ma kegide ya n’oge, wee katọọ ya. Ma nkatọ ha bụ maka nnọchiteanya ahụ, ọ bụghị maka nhazi n’eziokwu nke ederede ahụ, nke na-enweghị oge ma na-alaghachi n’onwe ya. Ozugbo ị nabatara ntụgharị asụsụ e mere ka ọ bụrụ ahịrị kwụ ọtọ ma kegide ya n’oge dị ka ederede “ezigbo” ahụ, ị na-emekọrịta ihe na onyinyo nke nke mbụ. Nkwubi okwu, nkatọ, ma ọ bụ ịjụ ọ bụla e wuru n’elu onyinyo ahụ n’onwe ya enweela nkwarụ n’usoro.

Ọ dị ka ịnwa ịtụle eriri Möbius site n’ile naanị eserese ya dị larịị: ntụgharị na mpịakọta ya—nhazi nke na-alaghachi n’onwe ya ma na-ekwu maka onwe ya—adịghị ahụ anya, ya mere arụmụka ọ bụla ị na-eme banyere “ọnụ” ma ọ bụ “akụkụ” ezughị ezu ozugbo. N’uche a, ọnyà ahụ abụghị naanị maka ndị na-ekweghị na Chineke; ọ bụ maka onye ọ bụla na-enweghị ohere chiri anya ịnweta ngwaọrụ asụsụ na ụtọasụsụ nke na-edobe oge Aonic. Ọbụna ndị ọkà mmụta a zụrụ n’asụsụ Hibru na Grik nwere ike ịdaba na ya ma ọ bụrụ na usoro nkọwa ha na-amanye ime ka ihe bụrụ ahịrị kwụ ọtọ ma ọ bụ echiche nke usoro oge.

Ederede ahụ na-echebe nhazi ya: ịgụ ya n’ụzọ na-ezighị ezi anaghị naanị ekpuchi ihe ọ pụtara, kama ọ na-arụsi ọrụ ike ịmepụta akuko ụgha—nnọchiteanya Möbius na-ezighị ezi nke okirikiri mbụ ahụ na-alaghachi n’onwe ya.