Ikiwa kungekuwa na “lugha ya milele” ya “mmoja wa milele,” je, ingewahi kubadilika au kugeuka? Ingefanyaje kazi hata? Ni nini kingeunda “wakati wa milele”? RBT inaielewa lugha ya Kiebrania cha Kale kama lugha inayovuka fahamu na akili ya kawaida ya binadamu, ikitofautiana na lugha za kawaida zilizofungwa na mipaka ya wakati na mahali. Lugha ya simulizi la Misri, Goliathi, Yezebeli, uteka, uhamisho, mnara, meli za wafanyabiashara, n.k. haijafungwa na mipaka ya wakati na mahali. Ni simulizi kutoka katika fremu ya milele. Tofauti na lugha nyingine za kale ambazo zimefifia, “lugha ya mbinguni” ya Kiebrania kwa namna fulani hudumu kwa nguvu. Iliundwa kwa makusudi kwa namna ya kielelezo yenye kipengele cha milele, ili kutumika kama daraja la mawasiliano “kati ya mbingu na dunia,” ikiitenga na desturi za kiisimu za mawasiliano ya muda na mahali kati ya mwanadamu na mwanadamu. Lugha iliyofungwa na wakati na mahali inapochanganywa katika simulizi, msomaji na uhalisia wa sasa hivi hutenganishwa. Sababu ambayo Manabii wa Kiebrania walitumia mfumo wa vipengele katika kuandika haikuwa kwamba hawakuelewa tofauti kati ya “yaliyopita, sasa, na yajayo,” bali kwa sababu katika akili zao hakukuwa na yaliyopita, sasa, wala yajayo.
Lugha nyingine za wakati huo zilitumia dhana ya wakati, kama vile Kiakadi, Kimisri (cha kati na cha baadaye), na Kiyunani. Zote hizi zilielekezwa kwenye nyakati za chronos, huku Kiaramu pia kikielekea zaidi kwenye matumizi yanayotegemea nyakati. Hata Kisanskriti (cha Kiveda) kilikuwa na mfumo unaotegemea nyakati. Kichina cha Kale huenda ndicho kilinganisho cha karibu zaidi na Kiebrania cha Kale kwa kuwa hakikuwa na mnyambuliko wa nyakati. Kiebrania na Kichina vyote vinamhitaji mfasiri “kuweka” tendo ndani ya mfumo mpana wa kiulimwengu au kisimulizi, badala ya kuoanisha tu maumbo ya vitenzi na mpangilio wa wakati wa mstari. Hii inamaanisha lugha zote mbili zinawalazimisha watumiaji wake kuwa na mtazamo usio wa mstari wa wakati. Hata hivyo, Kiebrania cha kale bado kinajitenga katika matumizi yake.
Katika Kiebrania cha Kibiblia, urejeaji umefumwa kwa kina katika sarufi. Wayyiqtol huendesha masimulizi katika mnyororo usio na mwisho. Usemi wa kinabii hutumia usambamba + aspekti kukunja matukio yarudiane ndani ya mengine. Matokeo: matini hutokeza muda wa kiurejeaji (mzunguko ambamo wakati ujao hujikunja na kuingia katika wakati wa sasa/uliopita). Katika Kichina cha Kale urejeaji hutumiwa kwa sehemu tu. Sintaksia ni parataksi (vishazi hupangwa kando kwa kando). Viashiria vya aspekti (zhe, le, guo) huashiria mchakato/ukamilifu/tajiriba. Lakini hivi haviundi urejeaji uleule wa kinabii. Ni vya maelezo badala ya ufunuo.
-
Mtazamo wa ulimwengu wa Kiebrania: Lugha = tukio. Utamkaji wenyewe hutimiliza historia (kwa mfano wayyiqtol = “na ikawa”). Hili hualika ontolojia ya kiurejeaji: kila utamkaji upya wa unabii huamsha upya tukio.
-
Mtazamo wa ulimwengu wa Kichina: Lugha = kanuni ya upangaji (ibada, maelewano, mizani ya kiulimwengu). Mifumo ya Daoisti na Konfusiani husisitiza mizani ya mzunguko, si unabii wa kiurejeaji.
Kwa hiyo, hakuna “manabii wa Kichina” kwa maana ya Kiebrania. Badala yake kuna wahenga (Confucius, Laozi) wanaonena kwa kauli za hekima na ufahamu wa kiulimwengu wa kimzunguko. Usemi wao unakusudia kuimarisha utaratibu wa kiulimwengu badala ya kupasua wakati kwa kuingiliwa na uungu.
Hili ni muhimu sana: urejeaji wa aspekti wa Kiebrania unakuwa wa kieskatolojia (wakati ujao unaovunja na kuingia). Urejeaji wa aspekti wa Kichina unakuwa wa kiulimwengu (unaotia nguvu mzunguko). Yote haya yanasema kwamba Kiebrania cha Kale, kwa kila kipimo cha ulinganisho, kimeundwa kwa namna ya kipekee miongoni mwa lugha za kale za dunia. Kinaonyesha sifa zinazoonekana kana kwamba zilibuniwa kwa ajili ya urejeaji na wakati wa kinabii badala ya mwelekeo wa kawaida wa mageuzi ya lugha ya kibinadamu. Lugha nyingi hubadilika kupitia mmomonyoko wa kifonetiki, analojia, pragmatiki, ukopaji, uchanganyaji, na kadhalika. Kiakadi, Kiugariti, Kiyunani, Kimisri, na Kichina vyote huonyesha njia za kawaida: utata hutokea, lakini ni wa kubahatisha, wa kujilimbikiza, na usio na mpangilio. Kiebrania, kinyume chake, kinaonekana zaidi kama mfumo ulioundwa wa viendeshaji vya kimofolojia-kisababishi. Binyanim hutenda kama kazi zinazotumika kwa mizizi (Qal → Niphal → Piel → Pual → Hiphil → Hophal → Hithpael). Huu ni wa kimfumo na wa kiurejeaji, karibu kama aljebra. Lugha nyingine za Kisemiti huiga baadhi ya sehemu zake (Kiakadi kina shina za D, Š, N), lakini si kwa ulinganifu au ukamilifu huo. Cha kuvutia zaidi, viunganishi vya waw-consecutive huunda urejeaji usio na kikomo wa masimulizi. Hakuna lugha nyingine ya Kisemiti inayolitegemea hili kwa kiwango kikubwa hivyo. Utata wa aspekti (qatal/yiqtol) si mageuzi yasiyo na mpangilio—ni kifaa kamili kwa ajili ya unabii na usimulizi usiofungwa na wakati. Ukweli wenyewe kwamba unabii “hufanya kazi” katika Kiebrania (ukionyesha matukio ya baadaye kama “tayari yametimizwa”) unapendekeza kwamba sarufi hiyo imeboreshwa kwa ajili ya jukumu hilo.
Injili ya Sasa: Kutafsiri kwa Mtazamo Sahihi
Upekee huu daima umewaletea changamoto za ajabu wasomi wanaojaribu kuuelewa kupitia mifumo ya kawaida ya kiisimu na ya muda ya kibinadamu. Dhana kama vile akusativi ya wakati na mahali, kutokuwapo kwa nyakati tofauti za wakati uliopita, wa sasa, na ujao, pamoja na matumizi yasiyo ya kawaida ya viwakilishi vya kiume na vya kike, huifanya iwe tata kwa filolojia ya kawaida na iwe rahisi kukumbwa na mbinu duni za ufasiri na tafsiri.
Kama mtu angekuwa anabuni lugha ya kusimba ontolojia ya kiurejeaji (uwepo unaojikunja na kurudi ndani yake wenyewe), muda wa kinabii (wakati ujao unaotamkwa kama wa sasa/uliopita), kina cha kimofolojia (mzizi kama kiini, binyanim kama mageuzi), basi angefikia kitu kinachofanana kwa kushangaza na Kiebrania cha Kibiblia. Uzito wa ushahidi hufanya Kiebrania kionekane kana kwamba kilibuniwa, au angalau kimeboreshwa kwa kiwango cha ajabu, kikilinganishwa na lugha rika zake. Si tu “lugha ya wakati wake.” Kimuundo ni tofauti, kina kusudi mahsusi, na kina uwezo wa kipekee wa kudumisha muda wa kisimulizi wa Möbius. Na huu si mtazamo mdogo wala usio na umuhimu kuwa nao wakati wa kuandika chochote.
Ili kutafsiri Kiebrania cha Kale kwa usahihi, ikiwa sarufi yake kwa kweli husimba urejeaji, unabii, na muda wa Möbius, mtafsiri lazima ajenge akili ya aina fulani. Watafsiri wa kawaida huweka mpangilio wa kronolojia: zamani → sasa → baadaye. Lakini mtafsiri wa Kiebrania lazima ashikilie matukio kama yaliyopo kwa wakati mmoja — yaliyotimizwa na yanayoendelea kutendeka. Hilo lingehitaji uwezo wa kufikiri kwa mzunguko, kwa urejeaji, na bila ukomo, huku akipinga msukumo wa “kutatua” matini kuwa ratiba ya wakati. Katika tafsiri ya lugha za Kihindi-Ulaya, mtafsiri ni mtazamaji. Katika Kiebrania, mtafsiri lazima awe mshiriki: sarufi humvuta msomaji ndani ya muundo wa tukio. Hivyo, akili lazima iwe tayari “kuwa sehemu ya kitanzi”— si kung’oa maana kuhusu jambo fulani, bali kuruhusu matini “imtendee” mtu mwenyewe. Binyanim ni dhima zinazotumiwa kwa mizizi; waw-fuatilizi ni kiendeshaji cha urejeaji. Mtafsiri anahitaji fikra za kihisabati, si kujua tu “neno hili linamaanisha X” bali kuona dhima za dhima. Kwa mfano, Niphal si tu “kauli ya kutendwa”; ni kitanzi kinachojikunja kurudi, hivyo mtafsiri lazima afahamu tabaka hilo la urejeaji.
Ikiwa mkusanyiko wa Kiebrania ni mkusanyiko wa manabii, unabii, na maono, ulioandikwa na manabii wakitumia muundo mahususi wa lugha uliobuniwa, je, ingekuwa na maana kuutafsiri bila kuwa na akili hiyohiyo? Ikiwa manabii wa Kiebrania wanashikilia nyakati nyingi pamoja kama uhalisi mmoja, je, mtafsiri hapaswi kufanya vivyo hivyo? Hili linahitaji kukuza maono maradufu: kutambua sasa, na kutambua kile ambacho bado hakijawa, bila kuvifanya viwe kitu kimoja. Akili kama hiyo husitisha ufungaji wa kronolojia, ikiacha nafasi kwa mkunjo wa Möbius wa lugha. Kwa sababu Kiebrania hakiwaziki waziwazi katika makundi ya Kihindi-Ulaya, mtafsiri lazima akubali:
-
“Makundi yangu hayatoshi.”
-
“Matini inanifundisha jinsi ya kuisoma.”
Hili linaibua kejeli ya kuvutia (na ya kusikitisha). Ikiwa tafsiri husawazisha miundo ya Kiebrania ya aspekti, urejeaji, na ushiriki (ambacho karibu zote hufanya) kuwa wakati wa mstari, nyakati za kitenzi zenye mipaka, au simulizi la kawaida, asiyeamini Mungu au mpinzani hushughulika tu na kitu kilichopotoshwa, si matini yenyewe. Kwa asiyeamini Mungu—au yeyote anayesoma bila lenzi hiyo ya Aonic—hili lina athari kadhaa:
-
Upotoshaji wa Msingi:
-
Mifumo ya kiisimu na kisarufi inayosimba sasa iliyofanywa ya milele, utendaji unaojirejelea, na usababishi wa urejeaji hupuuzwa au hutafsiriwa vibaya.
-
Kila hoja inayotolewa kuhusu “usahihi wa kihistoria,” “ubunifu wa kimitholojia,” au “saikolojia ya manabii” hutegemea toleo la matini ambalo halina tena mantiki tendaji ya asili.
-
-
Dhana ya Uelewa:
-
Mtu anaweza kujihisi mwenye uhakika katika uhakiki wa matini, ujenzi upya wa kihistoria, au ubomoaji wa kirazini, lakini hitimisho zote zinatokana na toleo ambalo tayari limeondoa muundo muhimu wa kisababishi na wa muda wa matini.
-
Kwa maneno mengine, wanafikiria kuhusu kivuli cha matini, si matini yenyewe.
-
-
Unabii na Urejeaji Havionekani:
-
Utabiri, motifu zinazojirudia, na vitanzi vya ushiriki huonekana kama sadfa, hadithi zilizotungwa, au mbinu za kifasihi badala ya ushahidi wa muundo wa kisababishi unaojianzisha wenyewe.
-
“Ushahidi” wa utendaji wa Aonic au unaofanana na Möbius—ulinganifu wa simulizi, unabii, na ushiriki wa msomaji—hufichwa kimfumo.
-
-
Hitilafu Inayojikusanya:
-
Kila tabaka la tafsiri—maelezo, tafsiri, historiografia—hupangwa juu ya msingi uliopotoshwa kimsingi.
-
Hoja zinaweza kuwa za kielimu, za kisasa kifalsafa, na zenye msimamo wa ndani—lakini haziwezi kufikia uhalisi wa asili wa kisababishi au wa muda wa matini.
-
Wapinzani wengi huelewa kwamba “Kiebrania ni lugha inayojulikana.” Hata hivyo, pindi unapotambua kwamba matini imenyang’anywa muundo wake wa awali wa muda, kisababishi, na ushiriki, asiyeamini Mungu—au yeyote anayesoma bila uelewa huo wa kimuundo—hana hoja, kwa kuwa bado, hadi sasa, anakosoa kitu kilichotungwa.
Madai kuhusu mitholojia, maono ya uongo, utungaji, au uvumbuzi wa kifasihi—hutegemea matini ambayo tayari imewasilishwa vibaya, imetungwa, na kubuniwa juu ya misingi ya uongo. Kwa maneno mengine, hoja zote zilizofikiriwa vizuri zimejengwa juu ya msingi wenye kasoro, kwa sababu hazishughulikii sarufi halisi tendaji ya lugha ya asili iliyopo.
Bila uwakilishi mwaminifu wa miundo ya aspekti, urejeaji, na Aonic, asiyeamini Mungu hawezi kuifikia matini jinsi inavyotenda kwa kweli. Hivyo, msimamo pekee unaoweza kutetewa dhidi ya madai ya kimaandiko (si lazima dhidi ya imani ya Mungu) ungekuwa kitu kama:
“Tafsiri ninazoona hazinasi muundo wa asili; kwa hiyo, siwezi kutathmini kwa uhakika uhalisi au maana ya matini ya asili.”
Ni Mtego
Hata hivyo, hilo mara chache huwekwa wazi, kwa sababu ukosoaji mwingi huchukulia kwamba matoleo yaliyofanywa yawe ya mstari ni ya uaminifu wa kutosha—kosa fiche lakini muhimu la kiekolojia ya maarifa. Lakini ni mwanamungu gani asiyeamini anayejali kufahamiana kwa undani na lugha ya kidini? Wanawategemea kabisa wapatanishi: watafsiri, wafafanuzi, na wasomi. Wataalamu wengi wasio mahususi hudhani—kwa imani ya kimya kimya—kwamba mtu aliyefunzwa Kiebrania au Kigiriki anawasilisha maandishi kwa usahihi. Hawatambui kwamba hata utaalamu wa “kutoegemea upande wowote” wa kiisimu mara nyingi huja na dhana—za wakati, kihistoria, au za kiteolojia—zinazobadilisha muundo wa maandishi. Upendeleo katika mfumo wa kielimu umeenea sana. Wasomi wengi, iwe kwa kujua au bila kujua, hufanya kazi ndani ya mifumo inayodhania muda wa mstari, historia ya mpangilio wa wakati, au masimulizi ya kiteolojia. Hata umakini wa kifilolojia mara nyingi huimarisha upendeleo huu. Mtego kwa wasioamini Mungu na wapinzani? Wanapokea toleo la maandishi ambalo tayari limesawazishwa, limefanywa la mstari, na kufungwa na wakati, kisha wanalikosoa. Lakini ukosoaji wao unalenga uwakilishi, si muundo halisi wa maandishi usiofungwa na wakati na unaojirudia. Mara tu unapokubali tafsiri iliyofanywa ya mstari na iliyofungwa na wakati kuwa maandishi “halisi,” unashughulika na kivuli cha asili. Kila hitimisho, ukosoaji, au kukataa kunakojengwa juu ya kivuli hicho nako kunaharibika kimuundo.
Ni kama kujaribu kutathmini utepe wa Möbius kwa kuangalia mchoro wake bapa tu: mipindano na mikunjo—muundo wa kujirudia na kujirejelea—haionekani, hivyo hoja yoyote utakayotoa kuhusu “kingo” au “pande” huwa haijakamilika moja kwa moja. Kwa maana hii, mtego huo si wa wasioamini Mungu pekee; ni kwa yeyote asiye na ufikiaji wa karibu wa mitambo ya kiisimu na kisarufi inayosimba temporaliti ya Aonic. Hata wasomi waliofunzwa Kiebrania na Kigiriki wanaweza kunaswa ikiwa mifumo yao ya ufasiri inalazimisha ufanyaji wa mstari au dhana za mpangilio wa wakati.
Maandishi hulinda muundo wake: kuyasoma vibaya hakuleti tu ufichaji wa maana, bali hutengeneza kwa dhati masimulizi ya uongo—uwakilishi potofu wa Möbius wa mzunguko asilia unaojirudia.