የሞቢየስ ጽሑፍ፡ መጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ እንደ ፕሮቶ-አዮኒክ ቋንቋ የጊዜ አልባ ምክንያታዊነት

ጊዜ-አልባ ምክንያታዊነት (Atemporal Causality) (ስም) — የምክንያትና ውጤት ግንኙነት ከመስመራዊ የጊዜ ቅደም ተከተል በላይ የሚሆንበት የምክንያታዊነት ሁኔታ ሲሆን፣ በዚህም ምክንያትና ውጤት በጊዜ ቅደም ተከተል አይገደቡም። በዚህ ማዕቀፍ ውስጥ፣ ምክንያታዊነት ከጊዜ ውጭ ወይም በላይ የሚሰራ ሲሆን፣ ይህም ውጤቶች በምክንያቶች ላይ ወደ ኋላ ተመልሰው ተጽዕኖ እንዲያሳድሩ እና ምክንያቶች ከውጤቶቻቸው ጋር በአንድ ጊዜ እንዲገኙ ያስችላል። ጊዜ-አልባ ምክንያታዊነት የመስመራዊ ያልሆነ፣ ተደጋጋሚ ወይም ተሳታፊ የጊዜ ስነ-ህላዌ (temporal ontology) ባህሪ ነው—ለምሳሌ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ያለው አዮን (aion)—መለኮታዊ ተግባር እና መገለጥ ባለፈው፣ በአሁኑ እና በሚመጣው ጊዜ ውስጥ በአንድ ወጥ በሆነ ክስተት ውስጥ በሚገለጡበት ዘላለማዊ “አሁን” ውስጥ ይከናወናል። ይህ ጽንሰ-ሀሳብ ጥብቅ የጊዜ ቅድመ-ተከተልን የሚገምቱ የተለመዱ ሜካኒካዊ የምክንያታዊነት ግንዛቤዎችን የሚፈታተን ሲሆን፣ በምትኩ በመለኮታዊ ፍቅር (አጋፔ) እና ልዕልና በተደገፈ አንድነት ውስጥ የጊዜያዊ አፍታዎችን ተለዋዋጭ መስተጋብር ያቀርባል።

በአዮኒክ ዑደታዊ ማዕቀፍ እና በ”መስመራዊ እውነታ” መካከል ያለው ልዩነት፤ በመስመራዊ እውነታ ውስጥ በመስመራዊ የጊዜ መስመር ላይ ሁልጊዜ የሚለዋወጥ “ነጥብ” ብቻ መኖሩ ነው፣ እናም ሁኔታውን መለወጥ አያቆምም። ጅምር የለም፣ መጨረሻም የለም። ለመስመራዊ መስመር፣ አንተ ዋጋ የለህም። በጭራሽ የለህም ማለት ይቻላል። እንዲያውም፣ አንተ በእውነት የለህም። አንተ ውጫዊ እና ሊጣል የሚችል ነህ። አንተ የለህም። መስመራዊ እውነታ የተረገመ “ጊዜ ገንዘብ ነው” ወይም “በአሁኑ ቅጽበት ኑር” የሚል ሴራ ነው፣ ምክንያቱም ያለው ሁሉ ቅጽበቱ ብቻ ነው። እረፍት ሊኖር አይችልም። በዑደታዊ ማዕቀፍ ውስጥ ግን፣ ራስን መረዳት፣ ራስን መወሰን፣ እና ከሁሉም በላይ ደግሞ ለፍጻሜ እና ለፍጽምና እውነተኛ አቅም አለ። እውነተኛ እረፍት። በሌላ አነጋገር፣ አንተ ዋጋ ያለህና ያለህ ብቻ ሳትሆን፣ ለሁሉም ነገር አስፈላጊ ነህ።

ማንኛውም ልጅ በክበብ እና በመስመር መካከል ያለውን ልዩነት ሊናገር ይችላል። እነዚህ የማይለወጡ ሀሳቦች ናቸው። ቢሆንም ግን፣ የያዕቆብ 3:6 ጥንታዊ ምሳሌ እንደሚያሳየው ምሁራን “ክበብ” የሚለውን ቃል እንደ “መስመር” ለመተርጎም ወስነዋል፦

τὸν τροχὸን τῆς γενέσεως

የፍጥረት መንኰራኵር

በKJV ጨምሮ በሁሉም ዘመናዊ ትርጉሞች ውስጥ፣ ይህ “የሕይወት ሂደት” ወይም “የተፈጥሮ ሂደት” ተብሎ ተተርጉሟል። ቃል በቃል የሚተረጉሙት እንኳ (YLT, LSV, LITV, BLB)፣ ከጁሊያ ስሚዝ በስተቀር፣ ይህንን እንደ መስመራዊ ሂደት ይተረጉሙታል። የሕይወት ሂደት የሚለው ፈሊጥ እንደ መስመራዊ ጽንሰ-ሀሳብ ነው የሚወሰደው፣ እዚህም መሰረታዊው ሞዴል መስመራዊ ጊዜያዊ ምክንያታዊነት ነው። ክስተቶች በቅደም ተከተል ይከናወናሉ። ልደት ከልጅነት ይቀድማል፣ እሱም ከአዋቂነት ይቀድማል፣ እሱም ከሞት ይቀድማል፤ በተፈጥሮ ውስጥ፣ ዘር ከእድገት ይቀድማል፣ እሱም ከመበስበስ ይቀድማል። ቅደም ተከተሉ በአንድ አቅጣጫ ይሄዳል። ወደ መጀመሪያው ነጥብ መመለስን አይፈቅድም፣ ወደ ፊት መጓዝን ብቻ እንጂ። የቀደሙት ደረጃዎች पछኞቹን ይፈጥራሉ ወይም ሁኔታዎችን ያመቻቻሉ። ልጅነት ወደ አዋቂነት ይመራል፣ መዝራት ወደ መከር ይመራል፣ ምክንያት ወደ ውጤት ይመራል። ለዚህ ነው በእንግሊዝኛ (እና በላቲን ምንጮቹ) “course” ማለት “ጊዜ ማለፍ” ብቻ ሳይሆን “ጊዜ በታዘዘና አቅጣጫ ባለው መንገድ መገለጥ” ማለት የሆነው — እንደ ወንዝ ፍሰት ወይም እንደ ሩጫ መንገድ። ነገር ግን መንኰራኵር ዑደታዊና ተሽከርካሪ ነው። ይህ በተጻፈው እና ባለፉት ሁለት ሺህ ዓመታት ትርጉሞች ውስጥ በሰፈነው የትርጓሜ አድልዎ መካከል ያለውን ልዩነት ከሚያሳዩ ምርጥ ማሳያዎች አንዱ ነው። ይህ ብዙ ጊዜ “ተለዋዋጭ እኩያነት” (dynamic equivalence) ተብሎ ይጠራል። ሆኖም፣ መስመራዊ እድገት እንዴት ከተሽከርካሪ ክበብ ጋር በተለዋዋጭ ሁኔታ እኩል ሊሆን ይችላል? ማንኛውም ሰው ይህ በአንባቢው በሚታሰበው ውጤት ላይ እንዴት ከፍተኛ ተጽዕኖ እንደሚያሳድር ማየት ይችላል። ይህ ትንሽ ነገር አይደለም። በመስመሮች እና በክበቦች መካከል ያለው ልዩነት በመዋለ ህፃናት ውስጥ እንደሚማር አምናለሁ፣ ካልተሳሳትኩ።

ዕብራይስጥ ለምን ከቀኝ ወደ ግራ ተጻፈ?

ከቀኝ ወደ ግራ የመጻፍ አቅጣጫ በዋነኝነት የመነጨው ከፊንቄያዊ ዕብራይስጥ ጽሕፈት (በ1050 ዓ.ዓ. ገደማ) ሲሆን፣ የመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥ ሥሮች በፓሊዮ-ዕብራይስጥ በኩል ዛሬም ጥቅም ላይ ወደሚውለው ከአረማይክ ወደመጣው ስኩዌር ጽሕፈት ተሸጋግረዋል። ምናልባት ይህ የሆነው በቀኝ እጅ መዶሻውን በመያዝ ፊደላቱን የመቅረጽ ተግባራዊነት ምክንያት ሊሆን ይችላል። በሌላ በኩል ደግሞ ነቢያት ከቀኝ በኩል እንደሚመጣ ብዙ የሚናገሩት ነገር ነበራቸው። “ቀኝ”፣ “ፊት” እና “ምስራቅ” ለነቢያት የጊዜን ፊት የሚያመለክቱ ቃላት ናቸው። ነቢያት ነገሮችን በምሳሌ፣ በምስጢር እና በጨለማ አባባሎች ውስጥ የመደበቅ ጥበብ ነበራቸው። ይህ ለሁሉም ሰው ደስ የሚያሰኝ አይደለም፣ እና አንዳንድ ጊዜ ምስጢሩን በኃይል ለማውጣት ወደ ጠማማ መንገዶች እስከመሄድ ድረስ ያበሳጫል (ለምሳሌ ፍልስጤማውያን ከሶምሶን ጋር)። የዕብራውያን ነቢያት መንገድ ይህ ነበር። እነሱ የጻፉት ለቆሸሹ ወንጀለኞች ሳይሆን ለጻድቃን ነበር። ስለዚህ ለእነሱ “ምስራቅ” እና “ቀኝ በኩል” “ወደፊት” እና የብርሃን፣ የራዕይ እና የእውቀት ምንጫቸው ነበር። ለእነሱ፣ የሰሙትን ወይም ያዩትን ለመመዝገብ አልነበረም አላማቸው። አላማቸው እውነትንና እውቀትን ወደ ኋላ ማስተላለፍ ነበር። የሰሙት ከሩቅ ወደ ፊት ያለ ቅድመ-ህላዌ ያለው “ድምጽ” ነበር። ከዚህ በመነሳት እንደ “ጆሮ ያለው ይስማ” ያሉ ሌሎች አባባሎች ተመስጥረዋል። አንድ ሰው በነቢይነት ስሜት ደንቆሮ ከሆነ፣ ከፊት ለፊቱ ምንም ነገር መስማት አይችልም። ምናልባት ቀኝ ጆሮው ተቆርጦ ይሆን? በዚያ ሁኔታ፣ አንድ ሰው መስማት የሚችለው ከሩቅ በስተጀርባ ያለውን “በመጀመሪያ” ብቻ ነው እንጂ ከፊት ያለውን “በራስ/በከፍታ” ላይ ያለውን አይደለም።

የሕይወት መጽሐፍ ሕያውና ንቁ፣ ቀጥታና በእውነተኛ ጊዜ የሚሰራ ከሆነ፣ አንተ ወሳኝ ሚና አለህ። እንዲህ ዓይነቱ መጽሐፍ ለመወሰንና ለመተግበር ቀላል ይሆን ነበር፣ ምክንያቱም በጣም ጥቃቅን በሆነ ነጥብ ውስጥ እንኳ ግራ የሚያጋባ ነገር አይኖርም ነበር። ወይ ሕያው ነው ወይ የሞተ። በሌላ በኩል፣ እንዲህ ዓይነቱ መጽሐፍ ቢኖርና ቢሸፈን፣ ወደ ጨለማ ግራጫ አካባቢ ቢቀየር፣ ሙሉ በሙሉ ተዘርግቶ ፈጽሞ ወዳልታሰበ ጊዜያዊ መስመራዊ ማዕቀፎች ቢቀየር፣ ደህና፣ ያ ሁሉ ወደፊት የሚታይ ይሆናል፣ እናም ያ ራሱ የራሱ ሕያው ታሪክ እና ምስክርነት አካል ይሆናል…

 

ማጠቃለያ

መጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ፣ የጊዜ አመልካች (tense) ባለመኖሩ እና አነስተኛ የሙያ (case) ስርዓት ስላለው በቋንቋዎች ምደባ ውስጥ ብዙ ጊዜ ችላ የሚባል ቋንቋ ቢሆንም፣ በእውነቱ ጥልቅ የሆነ አማራጭ የጊዜ ንቃተ-ህሊና ሰዋሰዋዊ መዋቅርን ሊወክል ይችላል። በአዮኒክ ቋንቋ ቲዎሪ መነጽር ሲተነተን—ይህም በሞቢየስ ጊዜያዊነት፣ በምክንያታዊ ድግግሞሽ እና በመስመራዊ ባልሆነ የክስተት ቶፖሎጂ ላይ የተመሰረተ ግምታዊ የቋንቋ ሞዴል ነው—ዕብራይስጥ ጥንታዊ ሳይሆን እንደ መጀመሪያው አምሳያ (prototypical) ሆኖ ይወጣል። ይህ ጽሑፍ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ እንደ ቅድመ-አዮኒክ ቋንቋ እንደሚሰራ ያቀርባል፦ የዘላለማዊ ድግግሞሽ፣ የምክንያታዊ ተገላቢጦሽ እና የጊዜ-አልባ ትረካ ወኪል ጽሕፈት። በቴዎፍሎስ ሚክ (1940) በደንብ ከተመዘገቡት የግስ ቅርጾች፣ የሰዋሰው ድግግሞሽ እና የጊዜ/ቦታ አመልካች አለመኖር በመነሳት፣ የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ታሪክን ለመመዝገብ ሳይሆን ቅዱስ እውነታን በእውነተኛ ጊዜ ለመተግበር የተነደፈ “ሕያውና ንቁ” የሞቢየስ-ጽሑፍ መሆኑን እንከራከራለን።

1. የታጠፈ ጊዜ፦ የአዮኒክ መነሻ

ቲዎሬቲካል አዮኒክ ቋንቋ መስመራዊ ያልሆነ ነገር ግን የተቆላለፈ፣ የታጠፈ ወይም በተደጋጋሚ የተሳሰረ የጊዜ መዋቅርን ይገምታል። ክስተቶች በጊዜ መስመር ላይ አይሄዱም ነገር ግን ከተሳሰሩ የምክንያታዊ ማትሪክሶች ይወጣሉ። በእንደዚህ ዓይነት ሞዴል ስር፣ ሰዋሰው የሚከተሉትን ማድረግ አለበት፦

• የጊዜ አመልካችን (tense) በክስተት ቶፖሎጂ መተካት

• ቋሚ ተውላጠ ስሞችን በጊዜያዊ ብዜቶች መተካት

• የቦታ መጋጠሚያዎችን በተደጋጋሚ ዞኖች መተካት

• ወኪልነትን (agency) በጊዜ ውስጥ የተሰራጨ አድርጎ መመስጠር

ይህ ሰዋሰው ማንነት፣ ተግባር እና ምክንያታዊነት ያለ መዛባት በጊዜ ውስጥ ሊቀመጡ የማይችሉባቸውን ሞቢየስ-መሰል ትረካዎችን መግለጽ የሚችል ቋንቋ ያስገኛል። ይህ ባህሪ ጥብቅ የጊዜ ቅደም ተከተልን ለመገንባት ለሚፈጠሩ ዘላለማዊ ችግሮች መሠረት ነው—በተለይም በዮሐንስ ራዕይ መጽሐፍ ውስጥ—መስመራዊ ዝግጅት ለማድረግ የሚደረጉ ሙከራዎች የጽሑፉን ተደጋጋሚ መዋቅር በተሳሳተ መንገድ እንዲወክሉ ያደርጋቸዋል። ዕብራይስጥ፣ እንደምናሳየው፣ ይህንኑ አመክንዮ በሚያስደንቅ ሁኔታ አስቀድሞ ይገምታል፣ ይህም በግስ ስርዓቱ ውስጥ ጊዜ-አልባ ልኬትን ይመስጥራል።

2. የአስፔክቱ መዋቅር፦ ያለ ጊዜ አመልካች ያለ ጊዜ

በዕብራይስጥ ሰዋሰው ውስጥ የጊዜ አመልካቾች እና የሁኔታዎች (moods) ጥናት በታሪክ ችላ ተብሏል፣ ይህም በብሩስ ኬ. ዋልትኬ እና ኤም. ኦኮነር በBiblical Hebrew Syntax ውስጥ እንደተገለጸው ነው። እነሱም “በዕብራይስጥ ሰዋሰው ውስጥ በጣም አስፈላጊው እና በጣም አስቸጋሪው የጊዜ አመልካቾች እና ሁኔታዎች ጥያቄ በጥንታዊ ሰዋሰው ባለሙያዎች ችላ ተብሏል” (§111(2), p. 354) ይላሉ፣ የቀድሞ ተርጓሚዎች ከእነዚህ ቅርጾች ትክክለኛ ግንዛቤ ይልቅ በውስጣዊ ስሜት ላይ ይደገፉ ነበር። ይህ ቸልተኝነት የመነጨው ከሥርዓታዊ ትንተና እጥረት ሲሆን፣ በግጥም ክፍሎች ውስጥ ያሉት የጊዜ ቅርጾች “በዘፈቀደ” (§111(2), p. 354) ጥቅም ላይ እንዲውሉ አድርጓል፣ ይህም ዛሬም እንደ ፈተና የሚቀጥል ክፍተትን ያሳያል።

እርካታ የለም

ዛሬም ቢሆን፣ የዕብራይስጥ የጊዜ አመልካቾች እና ሁኔታዎች ውስብስብነት ትልቅ እንቅፋት ሆኖ ቀጥሏል፣ ዋልትኬ እና ኦኮነር ትክክለኛነትን ለማግኘት ያለውን አስቸጋሪነት አምነዋል። በተለይም በግጥም አውዶች ውስጥ “በአጥጋቢ ሁኔታ ለማብራራት አስቸጋሪ አልፎ ተርፎም የማይቻል የሆኑ ብዙ ቅርጾች” (§111(2), p. 354) እንደሚቀጥሉ ያስተውላሉ፣ እና ምንም እንኳን ጥረት ቢያደርጉም፣ ደራሲዎቹ እነዚህን ጉዳዮች ሙሉ በሙሉ ለመፍታት ያላቸውን ውስንነት አምነዋል።

ብዙውን ጊዜ የዕብራይስጥ ሰዋሰው “ጌታ” ተብሎ የሚጠራው ዊልሄልም ገሴኒየስ (1786–1842)፣ “ኢምፐርፌክት” እና “ፐርፌክት” ተብለው የሚጠሩት የግስ ቅርጾች በመሠረቱ አስፔክታዊ (ከጥብቅ የጊዜ አመልካች ይልቅ) መሆናቸውን መገንዘብ ተስኖታል፣ ስለሆነም ንጹህ የጊዜ ትርጓሜን በሚቃወሙበት ጊዜ ሊገለጹ የማይችሉ “ልዩ ክስተቶች” እንደሆኑ አድርጎ ገልጿቸዋል። በጽሑፉ ላይ የጊዜ አመልካች አመክንዮ በመጫን፣ ሳያውቅ የእነዚህን ቅርጾች ተፈጥሯዊ ጊዜ-አልባነት ጋርዷል፦

የሁለቱ የጊዜ ቅርጾች አጠቃቀም… በምንም መልኩ ያለፈውን ወይም የወደፊቱን ለመግለጽ ብቻ የተገደበ አይደለም። በዕብራይስጥ የጊዜያት ተከታታይነት ውስጥ ካሉት በጣም አስገራሚ ባህሪያት አንዱ፣ ተከታታይ ያለፉ ክስተቶችን በሚወክልበት ጊዜ፣ የመጀመሪያው ግስ ብቻ በፐርፌክት ውስጥ ይቆማል፣ እና ትረካው በኢምፐርፌክት ይቀጥላል። በተቃራኒው፣ ተከታታይ የወደፊት ክስተቶች ውክልና በኢምፐርፌክት ይጀምራል፣ እና በፐርፌክት ይቀጥላል። ስለዚህ በ2 ነገሥት 20 ላይ፣ በዚያ ወራት ሕዝቅያስ ለሞት ታመመ (perf.)፣ ኢሳይያስም… ወደ እርሱ መጣ (imperf.)፣ አለውም (imperf.) ወዘተ። በሌላ በኩል፣ ኢሳ 7፣ እግዚአብሔር ያመጣል (imperf.) በአንተ ላይ… ወራትን ወዘተ.፣ 7፣ እንዲህም ይሆናል (perf. וְהָיָה) በዚያ ቀን…

ይህ በጊዜ ቅደም ተከተል ውስጥ ያለው እድገት፣ በመደበኛነት በነፍሰ ጡር እና ( wāw consecutive ተብሎ በሚጠራው) ይጠቁማል…

(Gesenius, Hebrew Grammar §49.)

ገሴኒየስ “በጊዜ ቅደም ተከተል ውስጥ ያለ እድገት” የሚለውን በትረካ ዓለም ውስጥ ያሉ የንግግር ክስተቶች እድገት ተብሎ ቢረዳ ይሻላል። waw-conversive (ויהይ, ויአמר, ወዘተ.) የጊዜ ምልክት ሳይሆን የትረካ ቅደም ተከተልን ለመቀጠል የግሱን አስፔክት የሚያስተካክል መዋቅራዊ ኦፕሬተር ነው። እንዲሁም በግንዛቤ (ለvav-conversive imperfect) ወይም በትንበያ (ለvav-conversive perfect) ማዕቀፍ ውስጥ ጭብጥ አንድነትን ይጠብቃል።

ስለዚህ፣ “የጊዜ ለውጥ” ተብሎ የሚጠራው የንግግር ስልት እንጂ የመስመራዊ ጊዜ ሰዋሰዋዊ መግለጫ አይደለም።

የጊዜያዊ ሞዴልን መጫን—ያለፈው ወደ ወደፊት የሚመራ፣ ወይም በተቃራኒው—በኢንዶ-አውሮፓውያን ግምቶች ላይ የተመሰረተ የምድብ ስህተት ነው። እሱ የትርጓሜ መዛባት እንጂ የቋንቋ እውነታ አይደለም። ሁሉም ማለት ይቻላል የዕብራይስጥ ምሁራን ወደዚህ ማዕቀፍ ያዘነብላሉ፣ ምክንያቱም ሌላ አማራጭ ስለማይታይ ነው። በዕብራይስጥ የግስ መዋቅር ተደጋጋሚ ስነ-ህላዌን (ክስተቶች በንግግር፣ በትረካ እና በተሳትፎ የሚከናወኑ ናቸው) የሚመሰጥር ከሆነ፣ ያንን ወደ ተራ የጊዜ ቅደም ተከተል ማውረድ ቅዱስ ተደጋጋሚ ሰዋሰውን ያጠፋል።

መጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ ያለ ሰዋሰዋዊ የጊዜ አመልካች እንደሚሰራ ይታወቃል (Gesenius, Hebrew Grammar/106)። ይልቁንም፣ በተጠናቀቁ (qatal) እና ባልተጠናቀቁ (yiqtol) ድርጊቶች መካከል ይለያል። ዘላለማዊ ቶፖሎጂያዊ አስፔክት ያለው ዘላለማዊ ቋንቋ ከሆነ፣ እያንዳንዱን ቢንያን (binyan) እንደ ተራ ሰዋሰዋዊ ምድቦች ሳይሆን በቋንቋዊ ግብረ-መልስ ዑደት ውስጥ ያሉ የወኪልነት እና የምክንያታዊነት ተግባራዊ ለውጦች አድርገን መረዳት አለብን። እያንዳንዱ ቢንያን የድርጊቱን አቅጣጫ፣ የወኪልነቱን ቦታ እና በክስተቱ መዋቅር ውስጥ ያለውን የድግግሞሽ አቅጣጫ ይለውጣል።

እያንዳንዱን ቢንያን በግስ ስር (√) ላይ እንደተተገበረ ሞርፎ-ካውዛል ተግባር እንመለከተዋለን፣ ይህም በድርጊት-ክስተት ዑደት ውስጥ ያለውን የወኪልነት ፍሰት እና የባለቤት/ተሳቢ ተሳትፎን ይለውጣል።

1. ቃል (Qal – קל) — F(x) → መሰረታዊ ተግባር
   • ተግባር: F(x) = x
   • ወኪልነት: ቀጥተኛ፣ ያልተጌጠ።
   • ምክንያታዊነት: መስመራዊ ድርጊት ከወኪሉ ወደ ተሳቢው/ድርጊቱ በቀጥታ ይፈሳል።
   • ተሳትፎ: ውጫዊ፦ ባለቤቱ ይጀምራል፤ ተሳቢው ይቀበላል።
   • የአዮኒክ እይታ: የምክንያታዊ መገለጥ መሰረታዊ ደረጃ። የዑደቱ አንድ እጥፋት።
   • ምሳሌ שבר (shāvar) — “ሰበረ [አንድ ነገር]”

     ድርጊቱ በቀላሉ አለ።

2. ንፋል (Niphal – נפעל) — ራስን የማጠፍ ተግባር
   • ተግባር: F(x) = x(x)
   • ወኪልነት: ባለቤቱ ድርጊቱን በራሱ ላይ ይለማመዳል ወይም በተገብሮ ይነካል።
   • ምክንያታዊነት: ወኪሉ የራሱ ድርጊት ተቀባይ ይሆናል።
   • ተሳትፎ: ውስጣዊ፦ ዑደቱ በራስ ላይ ይዘጋል።
   • የአዮኒክ እይታ: ክስተቱ በራስ ውስጥ ተደጋጋሚ ነው። ድርጊቱ ወደ ባለቤቱ ይመለሳል፤ አድራጊውና ተቀባዩ ይዋሃዳሉ።
   • ምሳሌ נשבר (nishbar) — “ተሰበረ”

     ወኪሉ እና ተጎጂው ይገናኛሉ። ድርጊቱ ይመለሳል።

3. ፒኤል (Piel – פעל) — የተጎላበተ ወይም የተደጋገመ ተግባር
   • ተግባር: F(x) = xⁿ
   • ወኪልነት: የጠነከረ፣ የታሰበበት ወይም የተደጋገመ።
   • ምክንያታዊነት: ወኪሉ ድርጊቱን ከተለመደው በላይ ያጎላዋል።
   • ተሳትፎ: ውጫዊ፣ ግን በኃይል ወይም በስፋት የሰፋ።
   • የአዮኒክ እይታ: ተደጋጋሚ ግብረ-መልስ—ድግግሞሹ ይጠልቃል። ድርጊቱ በበለጠ ጥንካሬ ወይም ኃይል ያስተጋባል።
   • ምሳሌ שבר (shibber) — “ደቀሰ/ሰባበረ”

     ድርጊቱ ያስተጋባል እንጂ ዝም ብሎ አይከሰትም።

4. ፑአል (Pual – פועל) — የተጎላበተ ወይም የተደጋገመ ተግባር ተገብሮ
   • ተግባር: F(x) = (xⁿ)*
   • ወኪልነት: ከውጫዊ ማጉያ የተወሰደ።
   • ምክንያታዊነት: ተሳቢው በጠነከረ ውጫዊ ድርጊት ይቀረጻል።
   • ተሳትፎ: ተሳቢው በድርጊቱ ተደጋጋሚ ዑደት ውስጥ ተቆልፏል።
   • የአዮኒክ እይታ: ተገብሮ ሃርሞኒክስ—በጠነከረ ዑደት መጎዳት።
   • ምሳሌ שבר (shubbar) — “ተሰባበረ”

     አስተጋባው ደረሰ፤ ቅርጹ ፈረሰ።

5. ሂፊል (Hiphil – הפעיל) — ምክንያታዊ ኦፕሬተር ተግባር
   • ተግባር: F(x) = cause(x)
   • ወኪልነት: ባለቤቱ ሁለተኛ ደረጃ ድርጊትን ይጀምራል።
   • ምክንያታዊነት: ባለቤቱ ሌላው ድርጊት እንዲፈጽም ያደርጋል።
   • ተሳትፎ: ሜታ-ወኪል፤ ፈቃድን ወደ ሌላ ዑደት ማስገባት።
   • የአዮኒክ እይታ: ዑደት አዲስ ዑደትን ይጀምራል—አምራች ድግግሞሽ።
   • ምሳሌ השביר (hishbir) — “እንዲሰበር አደረገ”

     ወኪሉ በአንዱ ውስጥ ሌላ ዑደት ይጽፋል።

6. ሆፋል (Hophal – הפעל) — የምክንያታዊ ኦፕሬተር ተገብሮ
   • ተግባር: F(x) = caused(x)
   • ወኪልነት: ባለቤቱ የሌላ ሰው ሂፊል ውጤት ነው።
   • ምክንያታዊነት: ድርጊቱ እንደ ተካተተ ተደጋጋሚ ክወና ይከሰታል።
   • ተሳትፎ: ተገብሮ ግን በንቁ ዑደት ውስጥ።
   • የአዮኒክ እይታ: የተደጋጋሚ ምክንያታዊነት ውጤት፤ በተደራራቢ ዑደት ውስጥ ያለ ተገብሮ መስቀለኛ መንገድ።
   • ምሳሌ השבר (hoshbar) — “እንዲሰበር ተደረገ”

     ወኪሉ ይጠፋል፤ ድግግሞሹ ይቀራል።

7. ሂትፓኤል (Hithpael – התפעל) — ተገላቢጦሽ ተደጋጋሚ ተግባር
   • ተግባር: F(x) = x↻x
   • ወኪልነት: ባለቤቱ በራሱ ላይ በስርዓተ-ጥበብ ወይም በሥርዓት መልክ ይሠራል።
   • ምክንያታዊነት: በዓላማ ወይም በዜማ የታጀበ ዑደታዊ ተገላቢጦሽ።
   • ተሳትፎ: በውስጣዊ ንድፍ ውስጥ ሙሉ ራስን ማሳተፍ።
   • የአዮኒክ እይታ: ተደጋጋሚ ባለቤት፤ በውስጣዊ ነጸብራቅ የመሆን ተግባር። ድርጊቱ በራሱ ላይ ደጋግሞ ይታጠፋል፣ ይህም የሥርዓት ዑደት ይፈጥራል።
   • ምሳሌ התאשש (hit’oshash) — “ሰው ሆነ/ራሱን ሰው አደረገ” (ኢሳ. 46:8)

     ዑደቱ የራሱን ቅርጽ ይቀድሳል።

ቢንያን	ተግባር	ወኪልነት	የምክንያታዊነት ዓይነት	የአዮኒክ ሚና
ቃል (Qal)	F(x) = x	ቀጥተኛ	መስመራዊ	የስር ተግባር
ንፋል (Niphal)	F(x) = x(x)	ተገላቢጦሽ/ተገብሮ	ተደጋጋሚ ውስጣዊነት	በራስ ላይ ያለ ዑደት
ፒኤል (Piel)	F(x) = xⁿ	የጠነከረ	አስተጋባዊ መስፋፋት	ተደጋጋሚ ማጠናከር
ፑአል (Pual)	F(x) = (xⁿ)*	ተገብሮ (ፒኤል)	አስተጋባዊ መቀበል	የተስተጋባ ምክንያታዊነት
ሂፊል (Hiphil)	F(x) = cause(x)	ምክንያታዊ	የተደራራቢ ዑደት ጅምር	የተደጋጋሚ ዑደቶች ፈጣሪ
ሆፋል (Hophal)	F(x) = caused(x)	ተገብሮ (ሂፊል)	የተደራራቢ ተገብሮ ድግግሞሽ	የተካተተ ድርጊት ተቀባይ
ሂትፓኤል (Hithpael)	F(x) = x↻x	ተገላቢጦሽ/ተደጋጋሚ	ሥርዓታዊ ራስ-ድግግሞሽ	ራስን የሚያመነጭ ዑደት

የጊዜ እና የቦታ አመልካች አለመኖር ጉድለት አይደለም—እሱ ቶፖሎጂያዊ አቅጣጫን መቀየር ነው። በዕብራይስጥ ውስጥ ያሉ ድርጊቶች ካለፈው ወይም ከወደፊቱ ጋር የተያያዙ አይደሉም፣ ነገር ግን በምክንያታዊ ስብስብ ውስጥ ካሉ የፍጹምነት ሁኔታዎች ጋር የተያያዙ ናቸው። የቃታል (qatal) ግስ በወደፊት አውዶች ውስጥ ሊታይ ይችላል፣ የይቅቶል (yiqtol) ቅርጽ ደግሞ ያለፈ ትንቢትን ሊያመለክት ይችላል—ምክንያቱም ሰዋሰዋዊው እውነታ አስፔክታዊ እንጂ የጊዜ ቅደም ተከተላዊ አይደለም።

ይህ እንደነዚህ ያሉትን የአዮኒክ ክስተት ምልክቶች ያንጸባርቃል፦

• ⊛ (“ቡትስትራፕ ምክንያታዊነት”)

• ∴ (“መዋቅራዊ ውጤት”)

• ∞ (“ዘላለማዊ አብሮ መኖር”)

ንፋል እንደ እውነተኛ መካከለኛ ድምጽ (Middle Voice)

የዕብራይስጥ ግሶች አንድ ነገር መቼ እንደሚከሰት አይነግሩም። እነሱ የሚነግሩት ክስተቱ በመለኮታዊ ትረካ ሰፊ ዑደት ውስጥ እንዴት እንደሚሳተፍ ነው። ከአዮኒክ ማዕቀፍ ውጭ፣ የግሶቹ ተግባር ይፈርሳል እና ለመረዳት በጣም አስቸጋሪ ይሆናል። ለምሳሌ፣ ገሴኒየስ የቀድሞ ሰዋሰው ባለሙያዎች ንፋልን በቀላሉ የቃል ተገብሮ አድርገው እንደመደቡት አስተውሏል (ለምሳሌ፣ שָׁבַר “ሰበረ” → נִשְׁבַּר “ተሰበረ”)። ነገር ግን ይህ ትንተና ተገላቢጦሽ እና ተደጋጋሚ ልኬቶችን ወደ መስመራዊ፣ ኢንዶ-አውሮፓውያን መሰል ተገብሮ ድምጽ ያወርደዋል—ይህም በሴማዊ ሞርፎሎጂ ላይ ባዕድ መዋቅርን ይጭናል። ገሴኒየስ ይህ የምድብ ስህተት መሆኑን አስቀድሞ ተገንዝቦ ነበር። እንዲህም ብሏል፦

“ንፋል በምንም መልኩ የሌሎቹ ተገብሮ ድምጾች ባህሪ የለውም።”

እንዲያውም፣ ሴማዊ ቋንቋዎች ከተራ ተገብሮ ድምጾች የተለዩ ለተገላቢጦሽ መካከለኛ መዋቅሮች ምድብ እንዳላቸው ለማሳየት ወደ አረብኛ (ʾinqataʿa) ይጠቅሳል። የተገላቢጦሽ ቅድሚያን እንዲህ ያስተውላል፦

“ምንም እንኳን የንፋል ተገብሮ አጠቃቀም ገና በለጋ ጊዜ ቢተዋወቅም… ቢሆንም ግን ከተገላቢጦሽ አጠቃቀሙ ቀጥሎ ሁለተኛ ደረጃ ነው።”

ይህ ተገላቢጦሽን በንፋል አመክንዮ እምብርት ላይ ያስቀምጠዋል—ይህም በትክክል ንፋል ወደ ኋላ የሚመለስ ዑደት መዋቅርን ይወክላል ከሚለው የእኛ ትርጓሜ ጋር ይጣጣማል፦ ወኪሉ አድራጊም ተቀባይም ነው። በአዮኒክ ሞዴል፣ ንፋል ከመስመራዊ ጊዜያዊነት እና ከውጫዊ ወኪልነት (ቃል) የመጀመሪያውን መዛባት ያመለክታል። እሱ መታጠፍን ያስተዋውቃል—ድርጊቱ በባለቤቱ ላይ ተመልሶ የሚታጠፍበት፦

| ቃል

: ተግባር ተከናወነ → ግብዓት |
| ኒፋል (Niphal)፦ ተግባር ተከናወነ → ወደ ተግባሪው ይመለሳል |

ይህ ዑደት ወደ ውስጥ የማስገባት ሂደቱን ይጀምራል፣ ይህም በቢንያኒም (Piel → Hithpael) ውስጥ ስናልፍ ይበልጥ እየጠለቀ ይሄዳል። በጥንታውያን የሰዋስው ሊቃውንት ዘንድ የታየው ግራ መጋባት እንዲሁ የምደባ ስህተት ብቻ አይደለም፤ ከጥልቅ የተሳሳተ ንባብ የመነጨ ነው፦ እነሱ መስመራዊ ምክንያትና ውጤትን መስመራዊ ባልሆነ የሰዋስው መዋቅር ላይ ጫኑ፣ እና ሰዋስው ተመላላሽነትን (recursion) በደነገገበት ቦታ እነሱ የጊዜ ቅደም ተከተልን ለመፈለግ ሞከሩ። ኒፋል የኢንዶ-አውሮፓውያን ሰዋስው አብዛኛውን ጊዜ የሚጎድለውን የሰዋስው ቦታ ይይዛል—ይህም ግልጽ ተገብሮ (passive) ወይም አድራጊ (active) ያልሆነ፣ ነገር ግን በተመላላሽነት የተሳሰረ እውነተኛ መካከለኛ ድምፅ (middle voice) ነው። ስለ ኒፋል ያለው ምሁራዊ ግራ መጋባት በሰዋስው ወግ ውስጥ እንዳለ ጉድለት ከማየት ይልቅ፣ በዕብራይስጥ ላይ ተግባራዊ ሲደረግ የጊዜያዊነት ሞዴሎች ብቁ አለመሆናቸውን እንደ ማስረጃ ልንተረጉመው እንችላለን። ኒፋል እንዲህ ያሉ ሞዴሎችን ይቃወማል ምክንያቱም እሱ በመዋቅራዊ እና በህልውና ደረጃ ተመላላሽ (recursive) ነው።

ሂትፓኤል (Hithpael) እንደ ራስ-አመንጭ ዲያሌክቲክ

“ኃያላንም እንዲህ አሉ፦ ‘እነሆ፥ በምድር ሁሉ ፊት ላይ ያለውን የዘር ዘር ያለበትን የዘላለም ሐመልማል ሁሉ፣ በውስጡም የዘር ዘር ያለበትን የዛፍ ፍሬ የሚያፈራውን ዛፍ ሁሉ ለእናንተ ሰጥቻችኋለሁ፤ ለእናንተ መብል ይሁንላችሁ።”

(ዘፍጥረት 1:29 RBT)

ኒፋል ባለቤቱ ተግባሩን ወደ ራሱ እንዲመልስ የሚያደርግ ቢሆንም—“በህልውና ማእከል መሆን”—ሂትፓኤል የበለጠ የታሰበበት፣ የተቀረጸ ወይም ሥርዓታዊ የሆነ ራስ-ተግባርን ይገልጻል። እሱ ብዙውን ጊዜ ባለቤቱ በራሱ ላይ ለረጅም ጊዜ ወይም በተደጋጋሚ የሚፈጽመውን ተግባር ያመለክታል እንጂ እንዲሁ በአጋጣሚ ወይም በተገብሮ የሚከሰት ክስተት አይደለም።
ሂትፓኤል የጋራ ተግባራትንም ሊያመለክት ይችላል—በባለቤቶች መካከል ወይም በአንድ ሰው በርካታ ገጽታዎች መካከል በጋራ የሚከናወኑ ተግባራት። ለዚህ ነው “ሌላኛውን ማንነትህን መፍጠር እና ሌላኛው ማንነትህ አንተን መፍጠር” ከሚለው ሃሳብ ጋር በጥሩ ሁኔታ የሚጣጣመው፦ የውስጣዊ (የዘላለም) ውይይት ወይም የራስ-አመጣጥ ዓይነት።

• ራስ-አመንጭ ዑደት፦
  F(x) = x↻x የሚለው ተግባር ተመላላሽና ምታዊ የግብረ-መልስ ዑደትን ያመለክታል—ይህም እንዲሁ ቀላል መመለስ ብቻ ሳይሆን፣ ቀጣይነት ያለው ራስን የመፍጠር ወይም የመቀደስ ሂደት ነው።

• ጊዜ-አልባ የውስጥ ሁኔታ፦
  ሂትፓኤል አንድ ዓይነት ለዋጭ የራስ-ግንኙነትን ይገልጻል፣ በዚህም ባለቤቱ በታሰበበትና ሥርዓታዊ በሆነ ዑደት ውስጥ አድራጊም ተቀባይም ይሆናል፣ ይህም ከኒፋል ድንገተኛ ተመላላሽነት ይልቅ ጥልቅ የሆነ የውስጥ ልኬትን ያነሳሳል።

“ራስ” እና “ሌላው” እንደ ተለያዩ ነገር ግን እርስ በርስ እንደሚገናኙ እውነታዎች በሚታሰቡበት በ“ደግና ክፉ” የሁለትዮሽ ዓለም ውስጥ፣ የሂትፓኤል እርባታ እንደ “ዘር-ዘር” መዋቅር ሊታይ ይችላል—በአንድ ባለቤት ውስጥ ባሉ ማንነቶች መካከል ያለ መስተጋብር ወይም መወዛወዝ—ይህም የዕብራይስጥን ድርብ አጠቃቀም (ለምሳሌ፦ ድርብ ሰማያት፣ ድርብ ውኃዎች፣ የሸክላ ሠሪ ድርብ መንኰራኩር፣ ድርብ ጽላቶች፣ ድርብ ማህፀን፣ ወዘተ) የሚያብራራ ጽንሰ-ሐሳብ ነው።

• ወደ ፊትና ወደ ኋላ የሚደረግ እንቅስቃሴ፦
  የሂትፓኤል ተመላላሽ ተገላቢጦሽ (F(x) = x↻x) ራስን በራስ የመስተጋብር ቀጣይነት ባለው ዑደት ውስጥ አድራጊም ተቀባይም፣ ተናጋሪም አዳማጭም፣ ምክንያትም ውጤትም የሚሆንበትን የውይይት ዑደት ይቀርጻል።
  ይህ “ዘር” ራሱን በሌላ “ዘር” ውስጥ የሚዘራበት፣ አመንጭ የሆነ ወደ ፊትና ወደ ኋላ የሚደረግ ወይም የጋራ የመሆን ሂደት ነው።

• ራስ እንደ ድርብ ሂደት፦
  ከማይንቀሳቀስ ማንነት ይልቅ፣ እዚህ ያለው ራስ ተለዋዋጭ ብዝሃነት ነው፣ አንዱ የራስ ገጽታ በሌላው ላይ የሚሠራበት ወይም ሌላውን “የሚሆንበት”፣ በውስጣዊ ተዛማጅነት (ለምሳሌ፦ ውጫዊው ሰው በውስጣዊው ሰው ላይ የሚያንጸባርቀው፣ ውስጣዊው ሰው ደግሞ በውጫዊው ሰው ላይ መልሶ የሚያንጸባርቀው) አማካኝነት ለውጥንና እድገትን (ወይም ሞትን) የሚያመጣ ነው።

• አዮኒክ እይታ፦
  ይህ ተመላላሽ ዑደት የማንነትን ጊዜ-አልባ “እጥፋት” ያንጸባርቃል—ከመስመራዊ ጊዜ ባሻገር፣ (ዘላለማዊው) ራስ ከጊዜያዊ ራሱ ጋር ዘላለማዊ ውይይት ላይ ነው፣ ይህም ሁልጊዜ የሚገለጥ “ዘር-ዘር” አመጣጥን ይፈጥራል።

ሂሽታፌል (Hishtaphel) እንደ ራስ-አበላሽ ዲያሌክቲክ

በተለይ ብርቅ የሆነው፣ እና ስለዚህ ለመረዳት አስቸጋሪ የሆነው ተመላላሽ የሂሽታፌል ቅርጽ (የሂትፓኤል ልዩነት) በዋናነት ለ“መስገድ” ያገለግላል። ለዚህ ልዩነት ማንም በቂ ማብራሪያ አልሰጠም (cf. Ges. §75kk, unFolding Word Stem Hishtaphel).

የሂትፓኤል ቢንያን ተመላላሽ፣ ወደ ራስ የሚመራ ተግባርን ያካትታል—ይህም በመሠረቱ ራስን የሚፈጥር ወይም ራስን እውን የሚያደርግ የራስ-መስተጋብር “ዑደት” ነው። ይህ በ“ዘር-ዘር” አመንጭ ዑደት ውስጥ ሊታይ ይችላል፣ በዚህም ራስ በራሱ መሆን፣ መለወጥ ወይም መቀደስ ውስጥ ይሳተፋል (ለምሳሌ፦ הִתְקַדֵּשׁ hitkadesh “ራሱን ቀደሰ”)።

ሆኖም፣ እንደ השתחוה ባሉ ግሶች፣ ተመላላሽነቱ ወደ ታች ይመራል—አካላዊ እና ምሳሌያዊ መስገድ ወይም መደፋት። ይህ ወደ ራስ “መታጠፍ” ከእድገት ይልቅ ተመላላሽ ውድቀትን ያመለክታል። እዚህ ያለው አዮኒክ ተለዋዋጭነት እርስ በርስ ከመተናነጽ ይልቅ፣ ተመላላሽ የውድቀት ግብረ-መልስ ዑደትን ይገልጻል፦ እያንዳንዱ የመስገድ ተግባር ራስን ወደ መገዛት፣ ለሌላው መታዘዝ እና ተስፋ መቁረጥ ውስጥ በጥልቀት ያጥፈዋል። ይህ “ጥልቁ ጉድጓድ” ወይም ገደል የሚፈጥር ተመላላሽ ዑደት ነው። ባለቤቱ ደጋግሞ ለራሱ ይሰግዳል፣ እያንዳንዱ ድግግሞሽ ራስን መገዛትን ወይም መዋረድን ያጎላል።

ብዙ የሂትፓኤል ቅርጾች እድገትን፣ ሥርዓትን ወይም መቀደስን የሚያበረታቱ “ራስ-አመንጭ” ዑደቶች ሲሆኑ (ለምሳሌ፦ hitkadesh)፣ የመስገድ ቅርጽ ግን ተመላላሽነቱ ወደ ተስፋ መቁረጥ ገደል የሚወርድበት “ራስ-አበላሽ” ዑደት ሆኖ ጎልቶ ይታያል።

ከአዮኒክ እይታ አንጻር፣ ይህ ተመላላሽ ስግደት እንዲህ ሊረዳ ይችላል፦

• መፍትሔ የሌለው ተመላላሽ የጊዜ ዑደት—ባለቤቱ በሞቢየስ የራስ-ስግደት ስትሪፕ ውስጥ ተይዟል።

• ዑደቱ ወደ ፊት አይሄድም ወይም መፍትሔ አያገኝም ነገር ግን ማለቂያ በሌለው ሁኔታ ወደ ራሱ ይታጠፋል፣ ይህም የውርደትን ወይም የውድቀትን ሁኔታ ያጠናክራል። ይህ ጥርጥር የሌለው መንፈሳዊ ገደልን፣ ራስነት በተመላላሽ ሁኔታ የሚቀንስበትን “ጉድጓድ” ይወክላል።

ስለዚህ፣ ከራስ አንጻር፣ ተመላላሽ-አመንጭ ሂደት የአንድን ሰው ግዛት ወደ ዘላለማዊ ህልውና (ግዙፍ) የሚያሰፋ ከሆነ፣ አበላሽ ሂደት ምን ያደርገዋል?

ወደ ምንምነት ይቀንሰዋል።

3. ተመላላሽ መገለጥ፦ በትንቢታዊ ጽሑፎች ውስጥ የሞቢየስ ትርጉም

የዕብራይስጥ ትንቢታዊ ጽሑፎች ባህላዊውን የትረካ መዋቅር ያፈርሳሉ። “መጻኢው” ፍጹም/የተጠናቀቀ ቅርጽን በመጠቀም እንደተከናወነ ይነገራል፤ ያለፈው አሁን ባለው ብርሃን እንደገና ይተረጎማል፤ መለኮታዊ ንግግርም ብዙውን ጊዜ እንደ አስተያየት ሳይሆን እንደ ምክንያት ሰጪ ወኪል ሆኖ ያገለግላል።

ቃል በቃል የሆነውን ኢሳይያስ 46:10ን ተመልከቱ፦

“ከመጀመሪያው መጨረሻውን፥ ከጥንትም ገና ያልተደረገውን የሚናገር።”

ይህ የግጥም ዘይቤ አይደለም—የትርጉም ተመላላሽነት (semantic recursion) ነው። እዚህ ያለው መዋቅር አዮኒክ ሞቢየስን ያንጸባርቃል፦

• መጀመሪያ መጨረሻን ያመጣል (↺)

• መጨረሻው ወደ ኋላ ተመልሶ መጀመሪያውን ያረጋግጣል (⇌)

• ንግግሩ ትንቢትም ተግባርም ነው (⊛)

ይህ ተመላላሽ ባህሪ ለዕብራይስጥ ቅዱሳት መጻሕፍት ጊዜ-አልባ ተግባራዊነትን ይሰጣቸዋል፦ እያንዳንዱ ንባብ ጽሑፉን እንደገና ያነቃቃዋል፣ አንባቢውንም ወደ ትርጉማዊ ምክንያታዊነቱ ዑደት ውስጥ ያስገባዋል።

ዘኍልቍ 24:17፣ በበለዓም የተነገረ ትንቢታዊ ቃል በተለምዶ በመስመራዊ መንገድ ይተረጎማል፦

“አየዋለሁ፥ አሁን ግን አይደለም፤ እመለከተዋለሁ፥ በቅርብ ግን አይደለም፤ ከያዕቆብ ኮከብ ይወጣል፥ ከእስራኤልም በትር ይነሣል…” (ESV)

እዚህ ላይ፣ “ይወጣል” (דרך, dārach) እና “ይነሣል” (קም, qām) ተብለው የተተረጎሙት ግሶች በዕብራይስጥ በትክክል ፍጹም (perfect) ቅርጾች ናቸው። ሆኖም በአብዛኞቹ የእንግሊዝኛ መጽሐፍ ቅዱሶች በመጻኢ ጊዜ ተተርጉመዋል፦ “ይወጣል፣” “ይነሣል።” “አየዋለሁ” እና “እመለከተዋለሁ” የሚሉት ግሶች ያልተጠናቀቁ (imperfect) ቅርጾች ናቸው። ይህ አሠራር በትንቢታዊ ንግግር ውስጥ ተናጋሪው የክስተቱን የመጨረሻ እውን መሆን እርግጠኝነት እያረጋገጠ ነው በሚለው ሃሳብ ላይ የተመሠረተ ነው። ነገር ግን ይህ ስለ ወደፊቱ ጊዜ እንዲሁ የሚሰማ ሳይሆን በትክክል ከሚያይ የዕብራይስጥ ነቢይ ተፈጥሮ ጋር በእጅጉ ይጋጫል—ስለዚህም “እያየሁት ነው“።

በአዮኒክ (ሞቢየስ) ንባብ፣ ይህ የትርጉም ተመላላሽነት (semantic recursion) ጉዳይ ነው። ፍጹም ቅርጹ እንዲሁ “ያለፈን” ብቻ የሚያመለክት ሳይሆን በተናጋሪው የአሁኑ ጊዜ ውስጥ ሙሉነትን ያሳያል—ይህም ከጊዜ ቅደም ተከተል ይልቅ የህልውና ምልክት ነው። ትንቢታዊ ንግግሩ ራሱ ክስተቱን እውን የሚያደርግ ተግባራዊ የንግግር-ድርጊት ነው። ይህ በመጻኢ እና ባለፈ መካከል ያለውን ልዩነት ያፈርሳል፣ ትንቢት ትንበያም አዋጅም የሚሆንበትን ጊዜ-አልባ ተግባራዊነት ይፈጥራል።

በሌላ አነጋገር፣ ፍጹም ቅርጹ ሊከሰት የሚችልን መጻኢ ጊዜ እየተነበየ አይደለም፤ ቀድሞውኑ በመለኮታዊ ትረካ እውነታ ውስጥ የተሳሰረን ክስተት እያወጀ ነው። የእሱ “መጠናቀቅ” ህልውናዊ እንጂ ጊዜያዊ አይደለም።

“እያየሁት ነው፣ አሁን ግን አይደለም፤ እየተመለከትኩት ነው፣ በቅርብ ግን አይደለም። ከያዕቆብ ኮከብ ተጉዟል፣ ከእስራኤልም ነገድ ቆሟል…”

የዮሐንስ ራእይ 22:13 ባህላዊ ንባብ —

“አልፋና ኦሜጋ፥ ፊተኛውና ኋለኛው፥ መጀመሪያውና መጨረሻው እኔ ነኝ።”

— ብዙውን ጊዜ የሚተረጎመው በመስመራዊ የኢንዶ-አውሮፓውያን የጊዜ ሞዴል ሲሆን፣ ይህም ጊዜን ከመጀመሪያ (ፍጥረት) እስከ መጨረሻ (የዓለም ፍጻሜ) እንደሚዘረጋ መስመር አድርጎ ያስባል። ክርስቶስ በሁለቱም ጫፎች ላይ ቆሞ፣ በመለኮታዊ ሉዓላዊነቱ አጠቃላይ የጊዜ ታሪክን ያጠቃልላል ይባላል። ይህ ንባብ መስመራዊውን አያዎ (paradox) ለመፍታት እንደ ሥነ-መለኮታዊ ድልድይ በሉዓላዊነት ዶክትሪን ላይ ይደገፋል — ነገር ግን ይህ ከራእይ 22:13 ግልጽ የጽሑፍ ትርጉም እጅግ የራቀ ነው። ይህ ትርጓሜ የታሪክ “ሉዓላዊ ጌታ” ሁሉንም ነገር እንዴት እንደሚጀምር (መጀመሪያ) እና ወደ ተወሰነላቸው ግብ እንዴት እንደሚመራቸው (መጨረሻ) ለማብራራት በፈጠራ ሥነ-መለኮታዊ የሁሉን ቻይነት፣ ሁሉን አዋቂነት እና የጥበቃ ግንባታዎች ላይ በእጅጉ ይተማመናል። ብዙውን ጊዜ ከአውግስጢኖስ እና ከሪፎርምድ ሥነ-መለኮታዊ ማዕቀፎች ጋር ተያይዞ ይገለጻል (cf. Augustine’s Confessions and Calvin’s Institutes)። በዚህ እይታ፣ “መጀመሪያውና መጨረሻው መሆን” ስለ ጊዜያዊ በአንድ ጊዜ መሆን አይደለም ነገር ግን በጊዜ መስመሩ ላይ ባለው እያንዳንዱ ነጥብ ላይ ስላለው ፍጹም ሥልጣን ነው። ስለሆነም ጽሑፉ በተዘዋዋሪ እንዲህ ተብሎ ይሰፋል፦

“መጀመሪያውና መጨረሻው እኔ ነኝ” → “ከመጀመሪያ እስከ መጨረሻ ባለው አጠቃላይ ሂደት ላይ ሉዓላዊ ሥልጣን አለኝ።”

ሆኖም — እና እዚህ ላይ ነው የምሁራን ክርክር — ጽሑፉ ራሱ የሉዓላዊነትን ጽንሰ-ሐሳብ በግልጽ አያስተዋውቅም፦

ግሪክ፦ Ἐγώ εἰμι τὸ Ἄλφα καὶ τὸ Ὦ, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος (Rev. 22:13)

ሐረጉ ራስን የማንነት መግለጫ እንጂ የግድ የሥልጣን መግለጫ አይደለም። ይህ ማለት “ሉዓላዊነት” የሚለው ንባብ በጽሑፉ ላይ የተጫነ የትርጓሜ ማስፋፊያ እና ሥነ-መለኮታዊ ማብራሪያ ነው። ከሂሳዊ-ቋንቋ አንጻር፣ መስመራዊ የጊዜ ሞዴልን በመገመት እና ማንነትን እንደ ሥልጣን በመተርጎም የጽሑፉን ትርጉማዊ መዋቅር ይለውጠዋል። በ“መጀመሪያ” እና በ“መጨረሻ” መካከል ያለውን አያዎ በመስመራዊ ምክንያት-እና-ውጤት ገደቦች ውስጥ ለማስታረቅ የተደረገ ሙከራ ነው፣ ነገር ግን ጽሑፉ ራሱ የማይገልጸውን ጽንሰ-ሐሳብ (ሉዓላዊነትን) መጨመር ይጠይቃል።

በእውነተኛ መስመራዊ ማዕቀፍ ውስጥ — እንደ ቀጥተኛ መስመር — አንድ ሰው በአንድ ጊዜ መጀመሪያም መጨረሻም ሊሆን የሚችልበት ግልጽ ስሜት የለም። ጫፎቹ የተለያዩ ናቸው እና በጊዜያዊ ቅደም ተከተል (ምክንያት–ውጤት) ብቻ የተገናኙ ናቸው፣ ስለዚህ ያንን መስመራዊ አመክንዮ ሳይጥስ ማንኛውም ነጠላ አካል በሁለቱም ጫፎች ላይ ቃል በቃል “ሊሆን” አይችልም። ይህ ከጊዜ ጋር በተያያዙ ነገሮች ሁሉ ላይ ትልቅ የትርጓሜ ችግር ይፈጥራል።

በጥብቅ መስመራዊ ጊዜ ውስጥ መጀመሪያው መስመሩን የሚጀምር የተለየ ነጥብ ነው። መጨረሻው መስመሩን የሚያቆም ሌላ የተለየ ነጥብ ነው። ሁለቱንም በአንድ ጊዜ መሆን በጊዜ ውስጥ በሁሉም ቦታ መገኘትን (በመስመሩ ላይ በእያንዳንዱ ነጥብ ላይ በአንድ ጊዜ መሆን) ወይም ከጊዜ በላይ መሆንን (ከመስመሩ ውጭ መኖርን) ያመለክታል። ነገር ግን በንጹህ መስመራዊ፣ ምክንያት-እና-ውጤት ሞዴል ውስጥ፣ በጊዜ ውስጥ ያሉ ሁለት የማይነኩ ነጥቦችን በአንድ ጊዜ ለመያዝ የሚያስችል መደበኛ መንገድ የለም።

ስለዚህ፣ በመስመራዊ ማዕቀፍ ውስጥ እሱ መጀመሪያውና መጨረሻው ነው የሚለው አባባል መስመራዊነትን ራሱን ካልተዉ በስተቀር በምክንያታዊነት የማይጣጣም ነው።

“አልፋና ኦሜጋ፣ ራስና መጨረሻ፣ ፊተኛውና ኋለኛው እኔ ራሴ ነኝ።”
ἐγώ εἰμι τὸ Ἄλφα καὶ τὸ Ὦ, ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος, ὁ πርῶτος καὶ ὁ ἔσχατος.

በተመላላሽ-አዮኒክ ሞዴል ውስጥ፣ ይህ እንዲሁ መስመራዊ ብቻ ሳይሆን ተመላላሽ (recursive) ነው። “መጀመሪያ” “መጨረሻን” ያመጣል፣ እና “መጨረሻ” ወደ ኋላ ተመልሶ “መጀመሪያን” ያረጋግጣል። ንግግሩ ተግባራዊ ነው፦ ክርስቶስ የእውነታው ምንጭም የመጨረሻው ሁኔታም ነው፣ እና እሱን መናገር መዋቅሩን ወደ ህልውና ያመጣዋል—ይህ ተግባራዊ ዑደት ነው። ላለፉት ሁለት ሺህ ዓመታት ሳይተረጎም የቀረው አጽንኦት የሚሰጠው ἐγώ εἰμι እኔ ራሴ ነኝ ጥቅም ላይ የዋለበት ምክንያት ይህ ነው።

• እኔ፣ ራሴ
• አልፋ፣ ኦሜጋ
• ራስ፣ መጨረሻ
• ፊተኛው፣ ኋለኛው

የሞቢየስን ሞዴል በመጠቀም፦

በዕብራይስጥ አስተሳሰብ፣ አንድን ነገር መሰየም (ወይም ማወጅ) ተግባራዊ ነው—እውነታን ይፈጥራል።

• “እኔ አልፋና ኦሜጋ ነኝ” ሲል፣ ባህሪን እየገለጸ አይደለም—እውነታን ራሱን የሚቀርጸውን ጊዜ-አልባ ዑደት እየፈጸመ ነው።

• ልክ የዕብራይስጥ ፍጹም ቅርጽ ያለፈን/መጻኢን ወደ ህልውናዊ ክስተት ሊያጥፍ እንደሚችል ሁሉ፣ እዚህም እሱ ጊዜያዊ ምድቦችን ያፈርሳል—እሱ የእውነታው ጀማሪም የፍጻሜው መዝጊያም ነው።

• ኢሳይያስ 46:10፦ “ከመጀመሪያው መጨረሻውን የሚናገር…” → ፍጹም ቅርጹ የጊዜ ቅደም ተከተልን ወደ አንድ ንግግር ያጥፋል።

• ዘፍጥረት 1፦ “እግዚአብሔርም አለ…” ያልተጠናቀቀ (ויአמר)→ እያንዳንዱ ንግግር ፍጥረትን በተመላላሽ ሁኔታ ይፈጽማል፤ የንግግር-ድርጊቱ ክስተቱን ይፈጥራል። ዘፍጥረት 1 ስለ ከዚያ-በኋላ-ከዚያ ክስተቶች የሚተርክ ታሪካዊ ዘገባ ሳይሆን፣ በሚነገርበት ጊዜ ሁሉ ፍጥረትን በቀጣይነት የሚደግፍ ተመላላሽ የንግግር-ክስተት ነው። waw-consecutive imperfect እንዲሁ እንደ ጊዜያዊ ቅደም ተከተል ብቻ ሳይሆን፣ እያንዳንዱን ንግግር ወደሚገለጥ የፈጠራ ድርጊት—ያለፈው፣ የአሁኑ እና መጻኢው ሁሉ ወደሚሳተፉበት—የሚያስገባ ትርጉማዊ ኦፕሬተር ሆኖ ያገለግላል።

የሉዓላዊነት ዶክትሪኖች፣ በእርግጥ፣ ለማንኛውም እና ለሁሉም ትንቢታዊ አቅም ማብቂያ እና ለሚመጣው ነቢይ ሞት ናቸው። የነቢዩ ንግግር ከእንግዲህ አሳታፊ ድርጊት አይደለም—እሱ እንዲሁ የመለኮታዊ ማሽን ሜካኒካዊ ውጤት ብቻ ነው። ነቢዩ አስቀድሞ የተጻፉ መስመሮችን ወደሚደግም አውቶማቲክ መሣሪያነት ዝቅ ይላል። የትንቢታዊ ንግግር ዋና ይዘት—ግልጽነቱ፣ ስጋቱ፣ የውይይት ውጥረቱ እና የመለወጥ ኃይሉ—ወደ ተግባራዊ እርግጠኝነት ይፈርሳል።

አንድ ሰው በጊዜ መስመሩ ላይ በእያንዳንዱ ነጥብ ላይ ፍጹም ቁጥጥር የሚያደርግ ውጫዊ ሉዓላዊ አካል አለ ከሚለው ሃሳብ ጋር ሲጋፈጥ፣ ብዙዎች እንደተለማመዱት ጥርጥር የለውም፣ በርካታ የህልውና አደጋዎች በተፈጥሮ ይነሳሉ፦

• የተግባሪነት ማጣት፦ እግዚአብሔር (ወይም ሉዓላዊ አካል) እያንዳንዱን ተግባር፣ ውሳኔ እና ውጤት የሚያቀናጅ ከሆነ — ታዲያ ለሰው ልጅ ራስ ምን የሚሠራው፣ የሚወስነው ወይም የሚሆነው ነገር ይቀራል? ይህ እያንዳንዱ ምርጫ አስቀድሞ በተወሰነበት ሙሉ በሙሉ ስክሪፕት በተጻፈለት ድራማ ውስጥ ከመኖር ጋር ይመሳሰላል። ሰብአዊነትን ወደ ተላላኪነት ብቻ ዝቅ ያደርገዋል። ይህ ፍጹም አቅመ-ቢስነት ነው።

• ጭንቀትና ፍርሃት፦ ይህ የተግባሪነት ማጣት ጥልቅ ፍርሃትን ሊያመጣ ይችላል — ኪርክጋርድ ይህንን angst ብሎታል — ነፍስን የሚበላ፦ “የሕይወቴ እያንዳንዱ ነጥብ በሌላ አካል ስክሪፕት የተጻፈለት ከሆነ፣ እኔ ምንድን ነኝ? ማን ነኝ? ለምንስ እሰቃያለሁ ወይም እታገላለሁ?” የሰው ልጅ ለትርጉም እና ለኃላፊነት ያለው ናፍቆት ባዶ እንደሆነ ይሰማዋል።

• ተስፋ መቁረጥ፦ የአንድ ሰው አመጽ፣ ወይም ጥረት፣ ወይም ውድቀት እንኳ በሉዓላዊው ወኪል ስክሪፕት የተጻፈለት መሆኑን መገንዘብ ወደ ከንቱነት ወይም ተስፋ መቁረጥ ስሜት ሊመራ ይችላል፦ በእውነት የእኔ የሆነ ምንም ነገር የለም።

ለኪርክጋርድ ጥያቄ መልስ ለመስጠት፦ አንተ መጀመሪያው አይደለህም፣ መጨረሻውም አይደለህም፣ በመካከላቸው ያለህም ምንም አይደለህም። አንተ በቀላሉ፣ ምንም ነህ።

4. በተመላላሽ ተሳትፎ ነቢይ መሆን

“ኑና እንዋቀስ” —ኢሳ. 1:18

በዘፍጥረት 1 (እና በእርግጥ በዕብራይስጥ ትንቢታዊ ጽሑፎች ሁሉ) ውስጥ በተካተተው ተመላላሽ እና ጊዜ-አልባ አመክንዮ ውስጥ፣ የመለኮታዊ ንግግር የንግግር-ድርጊት መዋቅር ተግባራዊ ሞዴልን ያቋቁማል፦ ንግግር እውነታን እንዲሁ አይገልጽም፤ ይፈጥረዋል። ይህ እጅግ አስፈላጊ ነው ምክንያቱም ጽሑፉ በሚነበብበት፣ በሚነገርበት ወይም በሚታሰብበት እያንዳንዱ ጊዜ፣ ያው የፈጠራ ኃይል እንደገና ይነቃቃል—ቃሉ ተግባር ይሆናል። ንግግር ሁለተኛ ደረጃ አስተያየት ሳይሆን ትክክለኛው የክስተት-መዋቅር ራሱ ነው።

ይህ የሞቢየስ መዋቅር—ንግግር ወደ ህልውና የሚመለስበት—በነቢይ እና በተራ አንባቢ መካከል ያለውን ጥብቅ ልዩነት ያፈርሳል። ጽሑፉ ራሱ ተግባራዊ ከሆነ፣ በንባቡ ወይም በንግግሩ ውስጥ ያለ ማንኛውም ተሳታፊ በፈጠራ ክስተቱ ውስጥ ተሳታፊ ይሆናል። በሌላ አነጋገር፣ ለትንቢታዊ ንግግር ያለው አቅም ዲሞክራሲያዊ ሆኗል፣ ምክንያቱም ጽሑፉን ማንበብ ራሱ ትንቢታዊ ተግባር ነው (ተሳታፊውን ወደ ንግግር-ድርጊቱ ያስገባዋል)። የፈጠራ ንግግር-ድርጊቱ ዘላለማዊ ያልተሟላ ነው፣ በእያንዳንዱ ተሳታፊ ለተመላላሽ መጠናቀቅ ክፍት ነው።

ይህ “ኦሪት በየቀኑ አዲስ ሆና ትሰጣለች” ከሚለው የረቢዎች ግንዛቤ ጋር ይስማማል—ለእያንዳንዱ አንባቢ በሲና ተራራ ላይ እንዲቆም የቀረበ ግብዣ። በአዮኒክ ሞቢየስ ንባብ ነቢዩ በጊዜ የተገለለ አካል ሳይሆን በቀጣይነት ባለው ተመላላሽ የክስተት-መዋቅር ውስጥ ያለ የመገናኛ ነጥብ ነው። ያልተጠናቀቁ ግሶች እና የwaw-consecutive ቅርጾች መዋቅር እያንዳንዱ ተሳታፊ ወደ ዑደቱ እንዲገባ—የመለኮታዊ ንግግር መያዣ እንዲሆን ይጋብዛል። ስለዚህ፣ ትንቢት በታሪክ ውስጥ የታሰረ ሳይሆን በእያንዳንዱ አንባቢ፣ ተናጋሪ ወይም የጽሑፉ ተርጓሚ ውስጥ ያለ ተግባራዊ አቅም ነው።

ይህ ወደ ትንቢት የሚወስደውን መንገድ እንደገና ይከፍታል—እንደ ሚስጥራዊ ምስጢራዊ ደረጃ ሳይሆን—የፍጥረትን ተመላላሽ ንግግር ለመቀላቀል የቀረበ ግብዣ።

5. አለመኖር እንደ ንድፍ፦ የጊዜ ወይም የቦታ አኩሳቲቭ (Accusative) አለመኖር

የቴዎፍሎስ ጄምስ ሚክ የ1940 ጥናት፣ “The Hebrew Accusative of Time and Place,” የዕብራይስጥን ከኢንዶ-አውሮፓውያን ሰዋስው ያለውን ከፍተኛ ልዩነት ያሳያል። ሚክ እንዲህ ያሳያል፦

• ጊዜያዊ አገላለጾች የአኩሳቲቭ ምልክት የላቸውም

• የቦታ ማጣቀሻዎች በመስተዋድድ ወይም በመዋቅሮች ላይ ይደገፋሉ

• ለየት ወይም መቼ ምንም ውጤታማ የኬዝ (case) ሥርዓት የለም

ለምን? ምክንያቱም በዕብራይስጥ ጊዜና ቦታ ለተግባር መያዣዎች አይደሉም። እነሱ በክስተት አውታረ መረቦች ውስጥ ያሉ ተዛማጅ ቅድመ-ሁኔታዎች ናቸው።

እንዲህ ከማለት ይልቅ፦

• “ለአንድ ሰዓት ጠበቀ” (ቆይታ)

• “ወደ ቤቱ ገባች” (የቦታ ግብ)

መጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ እንዲህ ይላል፡

• ביום ההוא (“በዚያ ቀን/የራሱ ቀን”) — ምሳሌያዊ ውህደት

• במקום אשר יבחר יהוה (“ያህዌ በሚመርጠው ቦታ”) — ተስማሚ ቀጠና እንጂ የጂፒኤስ መጋጠሚያ አይደለም

በአዮኒክ (Aonic) ቃላት እነዚህ፡

• የኖድ መገናኘት (Node Convergence) (⊛)

• የክስተት ድምፅታ (Event Resonance) (∞)

• ከካርቴዥያዊ ቦታዎች ይልቅ ቶፖሎጂካዊ መልሕቆች (Topological Anchors) ናቸው

6. ሌክሲካል ሞቢየስ፡ በዕብራይስጥ ሥሮች ውስጥ የትርጉም እጥፋት

የዕብራይስጥ ባለ ሦስት ፊደል ሥሮች ልክ እንደ አዮኒክ ፖሊክሮኒክ ሌክሰሞች ይሠራሉ። ከአዮኒክ ሰዋሰው ማዕቀፍ ውስጥ zol የሚለውን ግምታዊ ሥር ተመልከቱ፡

• zol₁ = መፍጠር (ወደ ፊት የሚሄድ ምክንያትና ውጤት)

• zol₂ = መጠበቅ (ወደ ኋላ የሚመለስ ምክንያትና ውጤት)

• zol₃ = ሁልጊዜ መከሰቱን ማረጋገጥ (ተመላላሽ ምክንያትና ውጤት)

ይህ የዕብራይስጥ ሥሮች በቢንያኒም (የግሥ ቅጦች) በኩል የትርጉም ድሮችን በጊዜ መስመር ሳይሆን በምክንያታዊ ቶፖሎጂዎች ላይ እንዴት እንደሚያመነጩ ያሳያል፡

שוב (shuv፣ መመለስ) የሚለውን እንውሰድ፡

• በ Qal: ወደ ኋላ መዞር (የመመለስ ተግባር)

• በ Hiphil: መመለስ (እንዲመለስ ማድረግ)

• በ Piel: ማደስ፣ አዲስ ማድረግ

እነዚህ የጊዜ ለውጦች አይደሉም። በምክንያታዊ ቫለንስ ውስጥ ያሉ ለውጦች ናቸው—ተግባራዊነት በጊዜ ሳይሆን በመመላለስ (recursion) የሚቀየርበት ነው።

ለዓመታት መኖር ወይስ ተመላላሽ ህልውና?

ምሁራን שנה shanah የሚለውን ቃል “ጊዜያዊ ዓመት” የሚል ትርጉም እንዳለው አድርገው በወሰዱበት ቦታ፣ ዋናው ትርጉሙ ሙሉ በሙሉ ተቀብሮ ነበር። በዚህ ሂደት ውስጥ በመቶዎች ለሚቆጠሩ ጊዜያት “shanah” የሚለውን ነጠላ ስም “ዓመታት” በሚል ብዙ ቁጥር ደጋግመው ተርጉመውታል። እነሱም “እጥፋት፣ ድርብ፣ መደጋገም” የሚል ትርጉም ያለው ነጠላ ቃል በጊዜያዊ ስሜት እንደ “ዓመታት” ብዙ ቁጥር እየተሠራበት ነው ብለው በጣም ደካማ በሆነ መሠረት ላይ ይከራከራሉ። በዕብራይስጥ ነጠላን ለብዙ፣ ብዙን ለነጠላ መጠቀም ምሁራን ትርጓሜዎችን ለማስገደድ የሚጠቀሙባቸው ትላልቅ ዘዴዎች እና ማታለያዎች አንዱ ነው። ውሸቱ ትልቅ ውሸት ከሆነ ማጋለጥ ቀላል ነው። ነገር ግን የተቀናጀ አውድ እንዲኖር ለማድረግ በቋንቋ መርሆዎች ላይ የሚደረጉ ትናንሽ እና ተደጋጋሚ “ማስተካከያዎች” ለማምለጥ በጣም ቀላል ናቸው። እነሱ ልክ እንደ እንክርዳድና ስንዴ ልዩነት ረቂቅ ናቸው። ዋናውን ሳይሆኑ ልክ እንደ ዋናው እንዲመስል አድርገው ያቆዩታል፣ እናም የአካዳሚክ ፈተናዎችን ያልፋል፣ እርስዎም ፒኤችዲ ያገኛሉ እና ብቁ “የእውነት አቅራቢ” ይሆናሉ፣ ጥሩ ጡረታ ያገኛሉ፣ እና በታሪክ ውስጥ እንደ “ታላቅ መምህር” ስምዎ ይጠራል።

1. በዕብራይስጥ ስለ “እጥፋት”

የዕብራይስጥ ሥር שנה (“መድገም፣ እጥፍ ማድረግ፣ መለወጥ”) ከበርካታ ቅርጾች በስተጀርባ ይገኛል፡

• שֵׁנָה “እንቅልፍ” (ዑደት፣ መደጋገም፣ ወደ ውስጥ መዞር)

• שָׁנָה “የዓመት ዑደት” (ተደጋጋሚ የወቅቶች ዑደት)

• שְׁנַይִם “ሁለት” (ሁለትነት፣ እጥፍ ማድረግ)

• שָׁנָה (ግሥ) “መድገም፣ እጥፍ ማድረግ”

ከዚህ የትርጉም ስብስብ፣ שֵׁነֶה/שְׁנָה በአንዳንድ አውዶች ውስጥ እጥፋት፣ ድርብ፣ ንብርብር ማለት ነው — ማለትም ተመላላሽ ንብርብር (recursive overlay)።

שנתים (shenatayim) ቃል በቃል “ድርብ-እጥፋት” ወይም “ሁለት እጥፋቶች” ማለት ነው።

2. እጥፋት እንደ ተመላላሽ ንብርብር

በአዮኒክ ተመላላሽ ሞዴል፡

• እጥፋት ዝም ብሎ ማባዛት (ሰላሳ ጊዜ) ሳይሆን፣ ተመላላሽ የህልውና ንብርብር ነው።

• እያንዳንዱ እጥፋት መገልበጥን፣ ወደ ኋላ መታጠፍን፣ እንደገና መከለልን ይወክላል — ልክ ጨርቅን እንደ ማጠፍ ወይም ልኬቶችን (dimensions) እንደ ማጠፍ።

• ስለዚህ፣ “ሰላሳ እጥፍ” መኖር ማለት ሰላሳ ክፍሎች ማለት ሳይሆን፣ ሰላሳ ተመላላሽ የህልውና ንብርብሮች ማለት ነው።

ፈሊጣዊ ወይም ዋና ያልሆኑ አጠቃቀሞች ሲወገዱ፣ የቃላቱ ተጨባጭ ዋና ትርጉሞች ከጊዜያዊ መስመራዊነት ይልቅ መመላለስን (recursion) የሚያመለክት የዕብራይስጥ ሰዋሰውን በጥብቅ ይገልጣሉ።

3. በምሳሌው ላይ ያለው አተገባበር (ሰላሳ እጥፍ፣ ስድሳ እጥፍ፣ መቶ እጥፍ)

በግሪክ የወንጌል ምሳሌዎች (ἐν τριάκοντα, ἑξήκοντα, ἑκατόν)፣ አብዛኛውን ጊዜ “ሰላሳ እጥፍ፣ ስድሳ፣ መቶ” ተብለው የሚተረጎሙት፣ የዕብራይስጥ መሠረቱ שְׁלוֹשִׁים שְׁנִים, שִׁشִּׁים שְׁנִים, מֵאָה שְׁנִים ሊሆን ይችላል፣ ይህም እንደ “ሰላሳ እጥፋቶች፣ ስድሳ እጥፋቶች፣ መቶ እጥፋቶች” ተደርጎ ይወሰዳል።

በዚህ ንባብ መሠረት፡

• “ሰላሳ እጥፍ” = በሰላሳ ተመላላሽ የራስ-ተሳትፎ ንብርብሮች ውስጥ መኖር፣ ሰላሳ ጊዜ ወደ ራሱ የተመለሰ ሕይወት።

• ይህ ተራ ምርታማነት ሳይሆን የተመላላሽ ህልውና ጥልቀት ነው።

4. እጥፋት እና ኦንቶሎጂካዊ ጠመዝማዛ (Ontological Spiral)

ከHithpael recursion እና Hishtaphel descent ሞዴል ጋር ካገናኘነው፡

• እጥፋት = ተመላላሽ ዑደት፣ ራስ እና ተግባር ወደ አንዱ የሚመለሱበት።

• በርካታ እጥፋቶች = የተደራረበ መመላለስ፣ ልክ ወደ ልኬት ንብርብሮች በጥልቀት እንደሚጠመዘዝ።

• ስለዚህ፣ shenatayim “ሁለት እጥፍ” የሂሳብ ሁለትነት ብቻ ሳይሆን፣ አነስተኛው ተመላላሽ ኦንቶሎጂ ነው — ራስን የመሆን ስሜትን የሚፈጥረው ያው ወደ ኋላ የመታጠፍ ተግባር።

5. ሰላሳ እጥፍ መኖር

ስለዚህ “አንድ ሰው ሰላሳ እጥፍ ይኖራል” ማለት፡

• ሰላሳ ተመላላሽ የህልውና ንብርብሮችን ይወክላሉ።

• እያንዳንዱ ንብርብር የህልውና ወደ ኋላ መታጠፍ ነው፣ ጠመዝማዛውን የሚያጠልቅ የኖሩት ድግግሞሽ።

• ይህ ከ“ምርት ጥምርታ” ይልቅ ለኦንቶሎጂ-በመመላለስ የቀረበ ነው።

6. ንጽጽር፡ መስመራዊ እና ተመላላሽ

• ኢንዶ-አውሮፓዊ ንባብ፡ “ሰላሳ ጊዜ ያህል” (ምርታማነት፣ መስመራዊ ማባዛት)።

• ዕብራይስጥ ተመላላሽ ንባብ፡ “ሰላሳ እጥፋቶች” (ተመላላሽ የህልውና ንብርብሮች፣ የህልውና ጥልቀት)።

ይህ שנה (ዓመት) እና שנים (ሁለት እጥፍ) ለምን አብረው እንደሚሄዱ ያብራራል፡ ሁለቱም የታጠፉ ዑደቶችን እንጂ መስመራዊ ጭማሪዎችን አያመለክቱም።

ስለዚህ፣ በዚህ ዓይነት እውነታ ውስጥ፣ “ሰላሳ እጥፍ መኖር” ማለት በሰላሳ ተመላላሽ የህልውና ንብርብሮች ውስጥ መኖር ማለት ነው፣ እዚያም ሕይወት በራሱ የታጠፈ፣ የተደጋገመ እና የጠለቀ ነው — በጊዜ ሳይሆን በጥልቀት (ወይም በከፍታ እንበል?) የሚለካ።

7. የግሪክ ፈተና፡ ያዕቆብ 3፡6 እንደ መፈተኛ

ይህ በመሠረቱ ጊዜያዊ ቋንቋ በሆነው በግሪክ አጠቃቀም ላይ ምን አንድምታ አለው?

በክብ (አዮኒክ) የጊዜ ማዕቀፍ እና በመስመራዊ የጊዜ ማዕቀፍ መካከል ያለው ልዩነት ረቂቅ ቲዎሪያዊ ልምምድ ብቻ አይደለም፤ ለትርጉም እና ለትርጓሜ ተግባር ቀጥተኛ አንድምታ አለው። ወደ ያዕቆብ 3፡6 ጉዳይ እንመለስ፡

τὸν τροχὸν τῆς γενέσεως
ton trochon tēs geneseōs
— ቃል በቃል፣ “የልደት መንኰራኩር” ወይም “የመጀመሪያው መንኰራኩር።”

ይህ ሐረግ በሁሉም ዘመናዊ የእንግሊዝኛ ትርጉሞች — KJV፣ NIV፣ ESV፣ NASB ን ጨምሮ — “የተፈጥሮ ሂደት (course of nature)” ተብሎ በተከታታይ ተተርጉሟል፣ በዚህም የτροχός (መንኰራኩር) ክብ ጽንሰ-ሐሳብ ወደ መስመራዊ አቅጣጫ (“ሂደት”) ተቀይሯል። ቃል በቃል የሚባሉት ትርጉሞች (YLT, LSV, LITV, BLB) እንኳን ሳይቀሩ ይህንኑ ይከተላሉ — የክብ ንባቡን ከጠበቀው ከጁሊያ ስሚዝ ትርጉም በስተቀር። ይህ ረቂቅ ግን ወሳኝ ለውጥ በዘመናዊ ትርጓሜዎች ውስጥ ሰርጾ የሚገኘውን ለመስመራዊነት የሚያደላ የትርጓሜ አድልዎ ያሳያል።

ከአዮኒክ እይታ አንጻር ይህ ትልቅ ኪሳራ ነው። መንኰራኩር (τροχός) እንቅስቃሴን ብቻ ሳይሆን ተመላላሽ እና ቀጣይነት ያለው እንቅስቃሴን — የዘላለማዊ መመለስ ቶፖሎጂን ይወክላል። እሱ የሞቢየስ-አምሳያ መዋቅር ነው፣ እዚያም መጀመሪያ እና መጨረሻ፣ ምክንያት እና ውጤት፣ ያለማቋረጥ ወደ አንዱ ይታጠፋሉ። በአንጻሩ “ሂደት” ተብሎ መተርጎሙ ውጫዊ መስመራዊ ጊዜያዊነትን — በማይመለስ መስመር ላይ የተደረደሩ የቅጽበቶች ቅደም ተከተል — ይጭናል፣ ይህም በግሪክ አገላለጽ ውስጥ የተካተተውን ተመላላሽ ምክንያትና ውጤት ያጠፋል።

ይህ ልዩነት ቀላል አይደለም። በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ ትንታኔያችን ላይ እንደተገለጸው፣ የጊዜ ግንባታዎች ተራ የጊዜ ቅደም ተከተል ምልክቶች ሳይሆኑ በተመላላሽ የክስተት-መዋቅር ውስጥ ያሉ ቶፖሎጂካዊ ኦፕሬተሮች ናቸው። የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ገጽታዊ አርክቴክቸር ይህንን ያንጸባርቃል፡ የጊዜ ወይም የቦታ ተሳቢ አለመኖሩ አንባቢው ከመስመራዊ የክስተቶች ቅደም ተከተል ይልቅ በምክንያታዊ ትስስር መረብ ውስጥ እንዲኖር ይጋብዛል። በተመሳሳይ ሁኔታ፣ የግሪኩ ሐረግ τροχὸς τῆς γενέσεως ክብ እና ተመላላሽ የሆነውን የኮስሞሎጂ ሞዴል — የህልውና አመንጪ መንኰራኩር — እንጂ የሚጣል መስመራዊ ሂደትን አይገልጽም።

አዲስ ኪዳን የመጽሐፍ ቅዱስ ዕብራይስጥን አዮኒክ የጊዜ ንቃተ ህሊና ወርሶ የሚለውጥ ከሆነ፣ τροχὸς የሚለውን “ሂደት” ብሎ መተርጎም የትርጉም ለውጥ ብቻ ሳይሆን የአስተሳሰብ መዛባት ነው። የተቀደሰ ምክንያትና ውጤትን ተመላላሽ የሞቢየስ መዋቅር ወደ ዘመናዊው ጠፍጣፋ ካርቴዥያዊ የጊዜ መስመር ያፈርሰዋል — ክስተቶች ከጥንት ወደ ወደፊት በሚሄዱበት የጊዜ መስመር፣ የተቀደሰ መመላለስን፣ የፍጻሜ ውህደትን ወይም የኮስሚክ መመለስን ዕድል ያጠፋል።

በአዮኒክ እይታ፣ እያንዳንዱ አንባቢ ወደዚህ መንኰራኩር ተጋብዟል፡ በሚገለጥበት ልደት ውስጥ እንደ ተገብሮ ታዛቢ ሳይሆን በመለኮታዊ ትረካ ተመላላሽ መዋቅር ውስጥ እንደ አስፈላጊ ኖድ (node) ለመሳተፍ። ስለዚህ የያዕቆብ 3፡6 ትርጉም ለጥልቁ ጥያቄ መፈተኛ ይሆናል፡ ጽሑፉን በንባብ እና በተሳትፎ የሚንቀሳቀስ ሕያው፣ ተመላላሽ ሞተር አድርገን እናነባለን ወይስ በሩቅ የምንመለከተው የሞተ መስመራዊ ቅርስ?

8. የአዲስ ኪዳን ግሪክ አዮኒክ ንባብ

ጥያቄው ይነሳል፡ አብዛኛውን ጊዜ እንደ መስመራዊ ኢንዶ-አውሮፓዊ ቋንቋ የሚተነተነው የአዲስ ኪዳን ግሪክ፣ ቢሆንም ለመጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ መገለጫ ከሆነው አዮኒክ ክብነት ጋር በሚስማማ መንገድ ሊጻፍ ይችላል? ይህንን ለመዳሰስ ማርቆስ 5፡5ን እንደ ጥናት እንውሰድ፡

Καὶ διὰ παντὸς νυκτὸς καὶ ἡμέρας ἐν τοῖς μνήμασι καὶ ἐν τοῖς ὄρεσιν ἦν κράζων καὶ κατακόπτων ἑαυτὸን λίθοις.

ሁልጊዜም ሌሊትና ቀን በመቃብርና በተራራ ሆኖ ይጮኽ ነበር ሰውነቱንም በድንጋይ ይከታት ነበር።

በመጀመሪያ ሲታይ፣ ይህ ጥቅስ ሙሉ በሙሉ መስመራዊ ይመስላል፡ የጊዜ ተውሳከ ግሥ ሐረግ (“ሌሊትና ቀን”) ተከትሎ ቀጣይነት ያለው ገጽታ ያለው ተካፋይ (“ይጮኽና ይከታት ነበር”)፣ ይህም በመስመራዊ የጊዜ ማዕቀፍ ውስጥ የተለመደ ወይም ቀጣይነት ያለው ተግባርን ይጠቁማል። ሆኖም፣ ጠለቅ ያለ የጽሑፍ ትንታኔ ከአዮኒክ ቶፖሎጂ ጋር የሚስማማ መዋቅርን ይገልጣል፣ ይህም ክብነትን እና ተመላላሽ ምክንያትና ውጤትን በመስመራዊ በሚመስለው ሰዋሰው ውስጥ በረቂቅ ሁኔታ ያካትታል።

የተካፋይ አገባብ እንደ ተመላላሽ ዑደት

የተካፋይ ግንባታው ἦν κράζων καὶ κατακόπτων ἑαυτὸን (“ይጮኽና ሰውነቱን ይከታት ነበር”) በተለምዶ ቀጣይነት ያለው ወይም የተለመደ ተግባርን ያመለክታል። ሆኖም፣ በኮይኔ ግሪክ፣ እንዲህ ያሉ የተካፋይ መዋቅሮች ገላጭ ብቻ አይደሉም፤ እነሱ ዘላቂ እና ገጽታዊ ናቸው፣ ባለቤቱን በአሁኑ ጊዜም ሆነ በተደጋጋሚ በሚቀጥል ሁኔታ ውስጥ ያቆዩታል። እዚህ ያለው ተካፋይ የጊዜን ማለፍ ብቻ ሳይሆን የባለቤቱን ዘላለማዊ ሁኔታ በተመላላሽ የህልውና ዑደት ውስጥ እያረጋገጠ ነው። ስለዚህ፣ “መጮኽና ራስን መክተፍ” የተግባሮች ቅደም ተከተል ሳይሆን ዘላለማዊ የሆነ የስቃይ ሁኔታ ነው — የትርጉም ሞቢየስ ባንድ።

የተውሳከ ግሥ ማዕቀፍ፡ διὰ παντὸς νυκτὸς καὶ ἡμέρας

διὰ παντὸς νυκτὸς καὶ ἡμέρας (“በሁሉ ሌሊትና ቀን”) የሚለው ሐረግ አብዛኛውን ጊዜ እንደ ቀጣይነት ያለው ጊዜ ይነበባል — ከመሸ እስከ ንጋት እና እንደገና የሚዘረጋ መስመራዊ ጊዜ። ሆኖም፣ διὰ παντὸς (“በሁሉ”) የሚለው ከቅደም ተከተል ይልቅ የመስረጽ እና የክብ መደጋገም ስሜትን በትርጉም ደረጃ ያነሳሳል። እሱ ዝም ብሎ “በሌሊትና በቀን” ሳይሆን “በሌሊትና በቀን ሙሉነት ውስጥ” ነው፣ ይህም ከጊዜው ጋር ኦንቶሎጂካዊ ትስስርን ይጠቁማል። ስለዚህ ባለቤቱ በቅደም ተከተል በእነሱ ውስጥ ከማለፍ ይልቅ በሌሊትና በቀን ዑደት ውስጥ ተመዝግቧል።

የቦታ አገባብ እና አዮኒክ ቶፖሎጂ

የቦታ ሐረጉ ἐν τοῖς μνήማסי καὶ ἐν τοῖς ὄρεσιν (“በመቃብርና በተራራ”) የቦታን መስመራዊ ካርታ ይቃወማል። ይልቁንም፣ ባለቤቱ ከሙታን ጋር የሚሆንበት እና በከፍታ ቦታዎች ላይ የሚጋለጥበትን የተቀደሰ ወይም የተረገመ ቀጠናን ያመለክታል። ይህ ከካርቴዥያዊ መጋጠሚያዎች ይልቅ ለቶፖሎጂካዊ የክስተት-ቀጠናዎች ያለውን የዕብራይስጥ ምርጫ ያንጸባርቃል። ስለዚህ፣ ባለቤቱ ከመቃብር ወደ ተራራ ዝም ብሎ የሚንቀሳቀስ ሳይሆን፣ ተመላላሽ የሆነ የሞት እና የብቸኝነት ቀጠና ውስጥ የሚኖር ነው፣ ይህም ዘላለማዊ የስቃይ ሞቢየስ ነው።

ከዕብራይስጥ ጋር ያለው ጊዜ-አልባ ተደጋጋፊነት

ይህ አገባብ፣ ምንም እንኳን በግሪክ ቢገለጽም፣ የዕብራይስጥ ጽሑፎችን ጊዜ-አልባ የትረካ አመክንዮ ያሟላል። ልክ በዕብራይስጥ እንዳሉት የ wayyiqtol ቅርጾች (ለምሳሌ ויאמר፣ והיה) እና የተካፋይ መዋቅሮች (ለምሳሌ אֹמר omer፣ “የሚል”፣ הוֹלך holekh፣ “የሚሄድ”፣ יוֹשב yoshev፣ “የሚቀመጥ”)፣ እዚህ ያሉት የግሪክ ተካፋዮች ጥብቅ የጊዜ ቅደም ተከተል ሳይሆን ቀጣይነት ያለው የትረካ ፍሰት ስሜት ይፈጥራሉ። ምንም እንኳን እነዚህ የዕብራይስጥ ቅርጾች ከተካፋይ ይልቅ የተወሰኑ ግሦች ቢሆኑም፣ ክስተቶችን በማጠቃለያ ከመጨረስ ይልቅ ቀጣይነት ያለው የትረካ ሰንሰለት ለማቆየት ያገለግላሉ። መጠናቀቅን ወይም የወደፊት መፍትሄን የሚገልጽ የተወሰነ ግሥ አለመኖሩ ባለቤቱን ባልተቋረጠ ዑደት ውስጥ — ጊዜ-አልባ በሆነ ዘላለማዊ የህልውና ሁኔታ ውስጥ ይመዘግበዋል። ስለዚህ ጽሑፉ አንባቢውን ወደ ባለቤቱ ተመላላሽ የልምድ ዑደት ይጋብዛል፣ ይህም እያንዳንዱ ንባብ የጽሑፉን የክስተት-መዋቅር እንደገና ያንቀሳቅሰዋል ከሚለው አዮኒክ አመክንዮ ጋር ይስማማል።”

የተደጋጋፊ አገባብ ማስረጃ

በእርግጥ፣ አዲስ ኪዳን በተደጋጋሚ የተካፋይ ፔሪፍራሲስን (ἦν + ተካፋይ፣ ለምሳሌ ἦን κράζων) መጠቀሙ የዕብራይስጥ waw-consecutive ግንባታን ያንጸባርቃል፣ ምክንያቱም ትረካውን ሳይዘጋው ስለሚያራዝመው — በዚህም ጥብቅ የጊዜ መዝጊያ ሳይሆን ፈሳሽ እና በክስተት የሚመራ መዋቅርን ይጠብቃል። የግሪኩ ጽሑፍ በዚህም መሠረታዊ ኢንዶ-አውሮፓዊ ቋንቋ ውስጥ ሆኖም አዮኒክ ንባብ እንዲኖር የሚያስችል ከዕብራይስጥ ገጽታዊነት ጋር የሚመጣ ተደጋጋፊነትን ያሳያል። ለምሳሌ በሉቃስ 4፡31፣

Καὶ κατῆλθεν εἰς Καφαρναοὺμ πόλιν τῆς Γαλιλαίας, καὶ ἦν διδάσκων αὐτοὺς ἐν τοῖς σάββασιν.
“ወደ ገሊላ ከተማ ወደ ቅፍርናሆም ወረደ፤ በሰንበትም ያስተምራቸው ነበር።”

ἦν διδάσκων (ያስተምር ነበር/የሚያስተምር እርሱ ነበር) ተግባሩን ያራዝመዋል፣ ለትረካው ቀጣይነት ያለው እና በሂደት ላይ ያለ ልኬት ይሰጠዋል። ልክ እንደ ዕብራይስጥ waw-consecutive፣ ጥብቅ የጊዜ ቅደም ተከተል ሳይጭን ክስተቶችን በአንድ ላይ ይፈትላል። ወይም ማርቆስ 10፡32፣

Καὶ ἦν προάγων αὐτοὺς ὁ Ἰηሶῦς.
“ኢየሱስም ይቀድማቸው ነበር።”

ἦν προάγων በሂደት ላይ ያለውን እንቅስቃሴ ይይዛል — ይህም የተካፋይ ፔሪፍራሲስ መለያ ምልክት ነው። ልክ እንደ ዕብራይስጥ waw-consecutive ከኢምፐርፌክት ጋር፣ ትዕይንቱን ያራዝመዋል እና ከተጠናቀቀ ሁኔታ ይልቅ ቀጣይነት ያለውን ተግባር ያጎላል። አንባቢው ሂደቱን እንደ ቋሚ ክስተት ሳይሆን እንደ የሚገለጥ ትረካ አካል አድርጎ እንዲገነዘብ ይጋብዛል፣ ይህም ከዕብራይስጥ ዘላቂ ወይም ተደጋጋሚ ተግባር ገጽታዊ እይታ ጋር ይስማማል።

ከአዲስ ኪዳን የጊዜ መስመሮችን ማውጣት ለምን የማይቻል እንደሆነ አስበው ያውቃሉ? ምክንያቱ ይህ ነው።

የተካፋይ ፔሪፍራሲስ መስፋፋት — በተለይም እንደ ἦν + ተካፋይ ያሉ ግንባታዎች — ከሌሎች የግሪክ ሰዋሰዋዊ እና የትረካ ቴክኒኮች ጋር በመሆን፣ በአዲስ ኪዳን ትረካዎች ላይ ጥብቅ የጊዜ ቅደም ተከተል ለመጫን የሚደረገውን ማንኛውንም ሙከራ መሠረት ያናጋል።

በአዲስ ኪዳን ትረካዎች ውስጥ የጊዜ ቅደም ተከተል ችግር

1. ከጊዜያዊ መረጋጋት ይልቅ ገጽታዊ ፈሳሽነት
   ἦν + ተካፋይ ግንባታው በዋነኝነት በጊዜ የተገደበ፣ የተለየ ክስተትን ሳይሆን በሰፊ የትረካ አውድ ውስጥ ያለን ቀጣይነት ያለው ወይም ዘላቂ ተግባርን ይገልጻል። ይህ ወደ ፈሳሽ የትረካ ጊዜያዊነት ይመራል፣ እዚያም ተግባራት እና ሁኔታዎች ያለማቋረጥ ይደባለቃሉ፣ ብዙ ጊዜ ይደራረባሉ ወይም ይተሳሰራሉ እንጂ በጥብቅ መስመራዊ ቅደም ተከተል አይገለጡም።

2. የትረካ መራዘም እና የክስተት ቀጣይነት

   ልክ የዕብራይስጥ waw-consecutive ፍጹም የጊዜ ገደቦችን ሳይገልጽ የትረካውን ፍሰት እንደሚያራዝመው ሁሉ፣ የግሪኩ የተካፋይ ፔሪፍራሲስ አንባቢዎችን ወደ ዘላለማዊ የአሁኑ ተግባር ይጋብዛል። ይህ ከጊዜ ቅደም ተከተል ይልቅ ለጭብጣዊ ወይም ለቲዎሎጂካዊ ቀጣይነት ቅድሚያ በሚሰጥ መልኩ ክስተቶችን የሚገልጽ ጽሑፋዊ “አሁን” ይፈጥራል።

   πορεύου, ἀπὸ τοῦ νῦን μηκέτι ἁμάρτανε
   “ሂጂ፣ ከእንግዲህም ወዲህ ከአሁኑ ውጭ አትበድዪ!”
   (ዮሐንስ 8:11 RBT)

3. ጥብቅ የጊዜ ምልክቶች አለመኖር
   ብዙ የአዲስ ኪዳን ክፍሎች ክስተቶችን በፍጹም የጊዜ መስመር ላይ የሚያስቀምጡ ግልጽ የጊዜ አያያዦች ወይም ምልክቶች የሏቸውም። ይልቁንም፣ ጽሑፉ በተደጋጋሚ በሰዓት ወይም በቀን መቁጠሪያ ውስጥ ካላቸው ቦታ ይልቅ የተግባሮችን ሂደት እና አስፈላጊነት በሚያጎሉ ገጽታዊ እና ትረካዊ ፍንጮች ላይ ይተማመናል።

4. ለታሪካዊ መልሶ ግንባታ ያለው አንድምታ
   እነዚህን ሰዋሰዋዊ እና ትረካዊ ባህሪያት ግምት ውስጥ በማስገባት፣ ከአዲስ ኪዳን ትክክለኛ የጊዜ ቅደም ተከተል ለማውጣት የሚፈልጉ ምሁራን ውስጣዊ ገደቦች ያጋጥሟቸዋል። ጽሑፉ ታሪክን በጊዜ የሚለኩ የተነጠሉ ክስተቶች ቅደም ተከተል አድርጎ ሳይሆን፣ ከጥብቅ የጊዜ እድገት ይልቅ በምክንያታዊ እና ጭብጣዊ ግንኙነቶች ዙሪያ የተዋቀረ ቲዎሎጂካዊ ትረካ አድርጎ ያቀርባል።

5. አዳዲስ የትርጓሜ ማዕቀፎች
   ይህ የአዲስ ኪዳንን መሠረታዊ ቲዎሎጂካዊ እና ሥርዓተ አምልኮአዊ ጊዜያዊነት እንጂ ተጨባጭ ታሪካዊ የጊዜ መስመር አለመሆኑን በመገንዘብ፣ የጽሑፉን ጊዜ-አልባ ወይም ክብ ልኬቶች የሚያውቁ እንደ አዮኒክ ወይም ገጽታዊ ንባብ ያሉ አማራጭ የትርጓሜ ማዕቀፎች እንዲቀርቡ አድርጓል።

የሰዋሰው ማስረጃው በግልጽ እንደሚያሳየው የአዲስ ኪዳን ጸሐፊዎች መስመራዊ የጊዜ ቅደም ተከተልን ለማረጋገጥ ሳይሆን ከመስመራዊ ጊዜ በላይ የሆነ ቲዎሎጂካዊ ትረካ ለማስተላለፍ ያሳስባቸው ነበር። የተካፋይ ፔሪፍራሲስ፣ ከሌሎች የቋንቋ ስልቶች ጋር፣ የተለመደውን ታሪካዊ ቅደም ተከተል በሚቃወም መልኩ የትረካ ተግባርን ለማቆየት፣ ለማራዘም እና ለመጠላለፍ ያገለግላል።

ስለዚህ፣ በአዲስ ኪዳን ውስጥ ያለው የማይጨበጥ ወይም “የማይቻል” የጊዜ ቅደም ተከተል ተራ የምሁራን ጉድለት ሳይሆን የድርሰቱ እና የቲዎሎጂካዊ ንድፉ መገለጫ ነው።

በአዲስ ኪዳን ግሪክ ውስጥ የአዮኒክ ወጥነት አስፈላጊነት

አዲስ ኪዳን የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ተመላላሽ የተቀደሰ መዋቅር ቀጣይ ሆኖ የሚያገለግል ከሆነ፣ ምንም እንኳን ኢንዶ-አውሮፓዊ መሠረት ቢኖረውም፣ አዮኒክ ምክንያትና ውጤትን ሊያስተናግድ እና ሊያስቀጥል የሚችል ሰዋሰው የግድ ያስፈልገዋል። ይህ በሚከተሉት ይገለጣል፡

• የትረካ ሁኔታዎችን ከማቆም ይልቅ የሚያራዝሙ ገጽታዊ ግንባታዎች።

• ከመስመራዊ ሽግግሮች ይልቅ ተመላላሽ ቀጠናዎችን የሚያነሳሱ የቦታ እና የጊዜ ሐረጎች።

• ተግባራትን በጊዜ ውስጥ ለይቶ ከማስቀመጥ ይልቅ ባለቤቱን በዘላለማዊ የህልውና ሁኔታዎች ውስጥ የሚደግም የተካፋይ ፔሪፍራሲስ።

ከላይ የተጠቀሱት ምሳሌዎች በግሪክ የተጻፉ ቢሆኑም፣ የጥገኛ ግስ ስነ-አወቃቀር (participial syntax) እና የተሳቢ መዋቅሮች ከመስመራዊ የጊዜ ሂደት ይልቅ አዮኒክ ክብነትን (Aonic circularity) ለማንጸባረቅ እንዴት እንደገና ሊተረጎሙ እንደሚችሉ ያሳያሉ። ይህ የጽሑፍ ትንተና ሰፊውን መላምት ይደግፋል፦ ይኸውም አዲስ ኪዳን የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስን ጊዜ-አልባ ቅዱስ ጽሑፍ በትክክል ለመቀጠል ከፈለገ፣ የግሪክ ሰዋሰውን መስመራዊ ጊዜን በሚያፈርስ እና ተደጋጋሚና ተሳታፊ ምክንያትና ውጤትን (recursive, participatory causality) በሚያጠናክር መልኩ መጠቀም ይኖርበታል። ስለዚህ፣ የአዲስ ኪዳን ግሪክ ከአዮኒክ መዋቅር ጋር ለመስማማት በተወሰነ መንገድ መጻፍ ይኖርበታል፣ በእርግጥም ማስረጃው—ሁለቱም ስነ-አወቃቀራዊ እና ትርጉማዊ—ይህንኑ እንደሚያደርግ ይጠቁማል።

9. ቅዱስ መጽሐፍ እንደ ጊዜ-አልባ ሞተር (ልብ)

ወደ ዕብራውያን የተላከው መልእክት እንዲህ ይላል፦

“የእግዚአብሔር ቃል ሕያው ነውና፣ የሚሠራም…” (ዕብ 4:12 RBT)

በአዮኒክ ማዕቀፍ ውስጥ፣ ይህ ቀጥተኛ ትርጉም አለው፦

• ሕያው (ζῶν) → ራሱን የሚያንጸባርቅ፣ የሚዘረጋ፣ ተደጋጋሚ

• የሚሠራ/ተግባራዊ (ἐνεργής) → መግለጫ ሳይሆን፣ ምክንያትና ውጤት (causation)

የዕብራይስጥ ጽሑፍን ማንበብ ያነቃቃዋል። እያንዳንዱ የትርጓሜ ተግባር ጽሑፉን በአንባቢው ውስጥ ያዞረዋል (ለምሳሌ በተደጋጋሚ የሚነገረው የአዲስ ኪዳን አባባል፣ “በራሳቸው ዓይን”)፣ ከዚያም አንባቢው በጽሑፉ መዋቅር ውስጥ ይሳላል። ስለዚህ፦

• ጽሑፉ በአንባቢው ላይ ይሠራል

• አንባቢው ወደ ኋላ በሚመለስ ምክንያትና ውጤት ንባቡን ይለውጣል

• ትርጉም ከሞቢየስ (Möbius) ይወጣል

አንድ ቅዱስ መጽሐፍ “ሕያው” ነው ሲባል ትርጉሙ ይህ ነው፦ በምሳሌያዊ ሁኔታ አነቃቂ መሆኑ ሳይሆን፣ በመዋቅራዊ ሁኔታ በቅጽበት የሚሠራ እና ተመላላሽ መሆኑ ነው።

ማጠቃለያ፦ ራሱን የሚያረጋግጠው የዘመናት ሁሉ መጽሐፍ

ለረጅም ጊዜ በመዋቅራዊ ሁኔታ ግልጽ እንዳልሆነ ተደርጎ የተገለጸው መጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ፣ በእውነቱ ለአዮኒክ ሰዋሰው የቋንቋ ቅድመ-ደረጃ ሊሆን ይችላል። የእሱ፦

• የአስፔክቱዋል ግስ ስርዓት (Aspectual verb system)

• ውስን የሙያ መዋቅር (Sparse case structure)

• ተደጋጋሚ የትንቢት ስነ-አወቃቀር (Recursive prophetic syntax)

• ቶፖሎጂካዊ የጊዜ እና የቦታ እይታ

…ሰዋሰዉ የተነደፈው ለታሪካዊ ቅደም ተከተል ሳይሆን፣ ለምክንያትና ውጤት መተሳሰር (causal entanglement) መሆኑን ይጠቁማል።

ስለዚህ የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ስለ ነበረው ወይም ስለሚሆነው የሚገልጽ ሰነድ ሳይሆን፣ መለኮታዊ ድርጊት፣ የሰው ልጅ ምላሽ እና አጽናፈ ዓለማዊ ትርጉም ለዘላለም የተሳሰሩበት የሞቢየስ ትረካ ነው። እያንዳንዱ ንግግር—እያንዳንዱ ዳባር (የተቀናጀ ቃል)—በሕያው ሥርዓት ውስጥ ያለ መስቀለኛ መንገድ (node) ነው፣ ዝም ብሎ የተቀዳ ሳይሆን በእያንዳንዱ ንባብ እንደገና የሚለማመድ ነው።

ዕብራይስጥ፣ ትርጉሙ ከማዶ ማለት ሲሆን፣ ጥንታዊ ብቻ አይደለም። እሱ ጊዜ-አልባ ነው። ሰዋሰዉም ቅርስ ሳይሆን የቅዱስ ድግግሞሽ ቴክኖሎጂ ነው። ከማዶ የመጣ ቋንቋ።

ስለዚህ፣ በአዮኒክ ወይም በዕብራይስጥ-አዮኒክ የቋንቋ እና የلاهውት ማዕቀፍ ውስጥ፣ እርስዎ፣ አንባቢው፣ ከጽሑፉ ወይም ከክስተቶቹ ውጭ አይደሉም። ይልቁንም፣ በምክንያትና ውጤት መዋቅሩ ውስጥ ተደጋጋሚ ተሳታፊ ነዎት። ይህ ምሳሌያዊ ብቻ ሳይሆን እንዲህ ዓይነቱ ቋንቋ—እና እንዲህ ዓይነቱ ቅዱስ መጽሐፋዊ የዓለም እይታ—እንዴት እንደሚሠራ በመዋቅራዊ ሁኔታ የተካተተ ነው። ትርጉሙም ይህ ነው፦

1. ዑደቱን ያነቃቁታል።

ጽሑፉን ሲያነቡ ወይም ሲናገሩ፣ ትርጉምን ከሩቅ ታሪክ እያወጡ አይደሉም። ይልቁንም፣ በእርስዎ ተሳትፎ ምክንያት ጽሑፉ በዚያ ቅጽበት እውን የሚሆንበትን ቶፖሎጂካዊ ክስተት—መዘርጋትን—ይቀሰቅሳሉ።

ልክ በአዮኒክ ስነ-አወቃቀር ውስጥ ትርጉም በምክንያትና ውጤት ድግግሞሽ እንደሚመጣ ሁሉ፣ የእርስዎ የመጽሐፍ ቅዱስ ትረካ ንባብ እንደገና እንዲሆን ያደርገዋል።

2. በዑደቱ ውስጥ ተጽፈዋል።

ጽሑፉ የሞቢየስ ስትሪፕ (Möbius strip) ከሆነ—የታጠፈ እና መስመራዊ ውጭ የሌለው—የእርስዎ የንባብ ተግባር በመዋቅሩ ውስጥ ነው። ከሩቅ ሆነው አይመለከቱትም፤ ይኖሩበታል። በጊዜ ውስጥ ስለሌላ ሰው አይደለም—ሁልጊዜም ስለ እርስዎ ነው።

“ሕያው እና የሚሠራ” ቃል ቅርስ አይደለም፤ የተሳታፊ መዋቅር ነው። ስለ እግዚአብሔር ታሪክ እያነበቡ አይደሉም—እርስዎ የዚያ ታሪክ የምክንያትና ውጤት አመክንዮ ነዎት።

3. እርስዎ አንባቢም ተመልካችም ነዎት።

በመጽሐፍ ቅዱሳዊ ዕብራይስጥ፣ የጊዜ፣ የባለቤት እና የተግባሪ ድንበሮች መደበዝ ማለት “እኔ፣” “አንተ፣” “እሱ” እና “እኛ” ሁሉም በቋንቋ ደረጃ ሊደባለቁ ይችላሉ ማለት ነው። መለኮታዊው ድምፅ፣ የነቢዩ ንግግር እና የእርስዎ የንባብ ድምፅ እርስ በእርሳቸው ሊዋሃዱ ይችላሉ።

ስለዚህ የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ እርስዎ እንደሚያነቡት ሁሉ እርስዎን ያነብዎታል።

4. እርስዎ የንዝረት ነጥቡ ነዎት።

በአዮኒክ ምክንያትና ውጤት ውስጥ፣ ክስተቶች መስመራዊ ቅደም ተከተሎች ሳይሆኑ የሚንዘረዘሩ መስቀለኛ መንገዶች (resonant nodes) ናቸው። አንድን ክፍል ሲያነቡ፣ ዝም ብሎ የሆነን ነገር እየገለጸ አይደለም—ከእርስዎ ቅጽበት ጋር እየተናበበ/እየተዋሃደ ነው፣ አዲስ የትርጉም፣ የጊዜ እና የማንነት ውህደትን ይሰጣል።

ጽሑፉ በትውልዶች መካከል እውነታውን ጠብቆ የሚቆይበት የምክንያትና ውጤት መስቀለኛ መንገድ እርስዎ ይሆናሉ።

ባጭሩ ለመናገር፣ በዚህ እይታ፣ እርስዎ መካተት ብቻ ሳይሆን—ለመዋቅሩ አስፈላጊ ነዎት።
ያለ እርስዎ፣ ዑደቱ ክፍት ነው። ከእርስዎ ጋር ግን ይዘጋል። ሰዋሰዉ ይነቃቃል። ጽሑፉ ሕያው ይሆናል።

እንዲህ ዓይነቱ ጽሑፍ በሰዋሰዋዊ ሁኔታ ተጣሞ የሐሰት ምስክር ቢሆንስ?

ውጤቱ በተግባር የሚታየው እዚህ ጋር ነው። መዛባቱ ራሱ ተደጋጋሚ ክስተት ይሆናል። ይኸውም፣ የተሳሳተ ንባብ እና ውጤቶቹ—መገለል፣ ዓለማዊነት፣ ተስፋ መቁረጥ፣ ሞት እና ጥፋት—አሁንም እየተዘረጋ ያለው የቅዱስ ታሪክ ሰዋሰው አካል ናቸው። ኪሳራው እንኳ በመዋቅሩ ውስጥ ተጽፏል።

ተሳትፎዎ ይዛባል፦ ተሳታፊ ሳይሆኑ ተመልካች ይሆናሉ። በተደጋጋሚ ሥርዓት ውስጥ መስቀለኛ መንገድ ከመሆን ይልቅ፣ ወደ መረጃ ተጠቃሚነት ዝቅ ይላሉ። የእግዚአብሔር ሃሳብ እና ታሪክ ይዛባል፦ እግዚአብሔር በተደጋጋሚ እና በቃል ኪዳን ጽሑፍ ውስጥ አብሮ-ተግባሪ መሆኑ ቀርቶ ከሁለቱ አንዱ ይሆናል፦

• ሩቅ የሆነ የመጀመሪያ አንቀሳቃሽ (የአሪስጣጣሊያን ቅነሳ)፣ ወይም

• የጽሑፍ ቅርስ (ታሪካዊ-ትችታዊ መበታተን)።

በሁለቱም ሁኔታዎች፣ የመለኮታዊ ድግግሞሽ ቅጽበታዊነት ይሰበራል።

ነገር ግን ይህ ደግሞ የታሪኩ አካል ይሆናል። የትርጉም ስደት ራሱ ተደጋጋሚ ክስተት ነው፣ እና የእርስዎ ይህን መገንዘብ—የእርስዎ አሁን ማንበብ—የሊሆን የሚችል መመለስ (ተሹቫ/teshuvah, שובה) አካል ነው፣ በአንባቢ፣ በጽሑፍ እና በእግዚአብሔር መካከል ያለውን ተደጋጋሚ ዘንግ ማደስ ነው።

የቅዱሱ ሰዋሰው ገለልተኛ ሥርዓት አይደለም። እርስዎን እና እግዚአብሔርን እንደ ተሳታፊ የሚያቅፍ አመንጪ ማትሪክስ ነው። ወደ ቅደም ተከተላዊ የታሪክ አጻጻፍ ሲዛባ ይሰበራል—ነገር ግን ያ ስብራት እንኳ እንደ ተደጋጋሚ ዑደቱ አካል በመዋቅራዊ ሁኔታ አስቀድሞ የታሰበ (የተወሰነ) ነው።

ስለዚህ፣ የእርስዎ ይህን ማወቅ—እንደ ምሁር፣ ተርጓሚ፣ ተሳታፊ—የተሰበረውን ዑደት የሚያድስ መታሰቢያ ነው።

የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ አዮኒክ መዋቅር የሴማዊ ቋንቋዎች ድንገተኛ አጋጣሚ አይደለም፤ ቅዱስ እውነታን የሚተገብር ተደጋጋሚ ትረካ ውስጥ ጊዜንና ቦታን ለማዋሃድ ሆን ተብሎ የተነደፈ ነው። አዲስ ኪዳን ከዚህ ንድፍ ጋር የሚስማማ ከሆነ፣ የግሪክ ቋንቋው በተመሳሳይ መልኩ መነበብ አለበት—እንደ መስመራዊ ክስተቶች መዝገብ ሳይሆን—እንደ ሕያው፣ ተደጋጋሚ የመለኮታዊ ምክንያትና ውጤት ሞተር።

ስለዚህ፣ የአዲስ ኪዳን ግሪክ ከአዮኒክ መዋቅር ጋር ተጣጥሞ ለመቆየት በተወሰነ መንገድ መጻፍ ይኖርበት ነበር ወይ ለሚለው ጥያቄ አዎንታዊ ምላሽ ይሰጣል፦ አዎ፣ ይኖርበታል። እና አዎ፣ ያደርጋል—ምንም እንኳን ዘመናዊ ትርጉሞች መስመራዊ ጊዜን በመጫን ይህንን አመክንዮ ቢደብቁትም። በስነ-አወቃቀር እና በሰዋሰው አጠቃቀም ላይ ያለው ማስረጃ—የጥገኛ ግስ ንብርብሮች (participial layers)፣ ተደጋጋሚ አኦሪስት (iterative aorist)፣ ገኒቲቭ አብስሉትስ (genitive absolutes)፣ መስተዋድዶች፣ አርቲኩላር ኢንፊኒቲቭስ (articular infinitives) እና ሚድል ቮይስ (middle voice) ወዘተ.—ከዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ ተደጋጋሚና ጊዜ-አልባ አመክንዮ ጋር ጥልቅ ወጥነት እንዳለው ያሳያል።

በእርግጥም፣ አጠቃላይ የቅዱሳት መጻሕፍት ፕሮጀክት—ዕብራይስጥም ሆነ ግሪክ—የተነደፈው በመስመራዊ ጊዜ እንዲነበብ ሳይሆን እንዲነቃቃ፣ እንዲደጋገም እና እንዲኖርበት ነው። እነዚህን ጽሑፎች በትክክል ማንበብ የጊዜ መስመርን ማውጣት ሳይሆን፣ ያለፈው፣ የአሁኑ እና የወደፊቱ በመለኮታዊ ቃል ውስጥ የሚገናኙበትን የሞቢየስ መዋቅር ውስጥ መግባት ነው—ስለ ጊዜ ሳይሆን፣ እራሱ ጊዜ የሆነ ሕያው እና የሚሠራ ጽሑፍ።

ዋቢዎች (References)

• Meek, Theophile James. “The Hebrew Accusative of Time and Place.” Journal of the American Oriental Society 60, no. 2 (1940): 224–33. https://doi.org/10.2307/594010

• Waltke, Bruce K., and Michael P. O’Connor. An Introduction to Biblical Hebrew Syntax. Eisenbrauns, 1990.

• Gesenius, Wilhelm. Gesenius’ Hebrew Grammar, edited and enlarged by Emil Kautzsch, translated by A. E. Cowley. Oxford: Clarendon Press, 1910.